Neopogaństwo w Rosji + - SĘDRUGA - ZADRUGA RODZIMEJ WIEDZY

Przejdź do treści

Menu główne:

Neopogaństwo w Rosji +

Neopogaństwo w Rosji +


Spis treści
:

Wstęp

Rozdział I: Historia neopogaństwa 8

1.1 Tradycje neopogańskie w świecie 8
1.1.1 Druidyzm 8
1.1.2 Neogermanizm 9
1.1.3 Wiccanizm 10
1.1.4 Zadruga 10
1.2 Neopogaństwo w krajach postsowieckich 11
1.2.1 Łotwa 12
1.2.2 Armenia 12
1.2.3 Litwa 13
1.2.4 Ukraina 14
1.2.5 Białoruś 15
1.3 Dzieje neopogaństwa w Rosji 16

Rozdział II: Оrganizacje neopogańskie w Rosji 19

2.1 Союз Славянских Общин 20
2.2 Круг Языческой Традиции 22
2.3 Коляда Вятичей 23
2.4 Союз Венедов 24
2.5 Московская Славянская Языческая Община 25
2.6 Круг Бера 26
2.7 Колесо Велеса 27
2.8 Община Сколотов 27
2.9 Схорон еж словен 28

Rozdział III: Święte księgi rosyjskich neopogan 29

3.1 Księga Welesa 29
3.1.1 Historia pojawienia się 30
3.1.2 Zwolennicy 33
3.1.3 Przeciwnicy 35
3.2 Wsiejaswietnaja Gramota (ВсеЯСветная Грамота) 38

Rozdział IV: Najważniejsze doktryny i ideolodzy 40

4.1 Wedyzm 41
4.2 Doktryna Aleksieja Dobrowolskiego  43
4.3 Nikołaj Spierański 45
4.4 Родобожие Goliakowa 46
4.5 Славяно-горицкая борьба 47
4.6 Cechy wspólne ideologii neopogańskiej 48

Rozdział V: Idea nacjonalistyczna 50

5.1 Mit aryjski 51
5.2 Obraz wroga 53
5.3 Wielka przeszłość 53
5.4 Stowarzyszenie „Pamięć” (Общество „Память”) 54
5.5 Rosyjska Partia Rosji (Русская Партия России) 56
5.6 Ruska Prawda (Русская Правда) 57
5.7 Rosyjska Robotnicza Partia Rosji (Русская трудовая партия России) 58
5.8 Cerkiew Nawii (Церковь Нави) 58

Rozdział VI: Mitologia słowiańska 60

6.1 Rod i rodzanice 61
6.2 Perun i Weles 63
6.3 Nawia – Prawia – Jawia 66
6.4 Świat przeciwieństw 68
6.5 Demonologia 69

Zakończenie 72

Bibliografia 75

Резюме 79

Wstęp


W 988 roku książę Władimir dokonał oficjalnego chrztu Rusi zapoczątkowując w ten sposób panowanie nowej religii. Jednocześnie był to początek końca dotychczasowych wierzeń. Tysiąc lat po tym wydarzeniu zetknięto się ze zjawiskiem powrotu do starych kultów. Co ciekawe, przyjazny okres dla ich renesansu nastąpił właśnie w latach osiemdziesiątych XX wieku. Poszukiwaniom w obrębie przedchrześcijańskiego światopoglądu i ówczesnych wierzeń towarzyszy jednocześnie krytyczne, a niekiedy wręcz wrogie nastawienie do religii chrześcijańskiej1.
Zwolennicy kultów pogańskich nie mają przed sobą łatwego zadania, gdyż z tego odległego okresu zachowało się bardzo mało świadectw. O taki stan rzeczy oskarżane jest właśnie chrześcijaństwo, które przez wieki zawzięcie walczyło z wszelkimi zachowanymi przejawami dawnych kultów. Taka sytuacja sprzyja tworzeniu własnych wyobrażeń, co doprowadza do niejednorodności i eklektyzmu całego zjawiska.
Neopogaństwo jest określane jako religia ogólnonarodowa, stworzona w sposób sztuczny przez inteligencję miejską na podstawie zachowanych fragmentów dawnych, miejscowych wierzeń i obrzędów. Nie zawsze jednak chodzi o odrodzenie dawnych kultów, ponieważ często zjawisko to traktowane jest jako podłoże ideologiczne dla stworzenia nowego społeczeństwa, które mogłoby stanowić alternatywę wobec społeczności industrialnej2. Zamiast obecnej cywilizacji przemysłowej proponuje prowadzenie życia zgodnego z prawami przyrody. Kładzie również nacisk na zachowanie narodowej kultury. Dla inteligencji miejskiej, gdzie przede wszystkim rozwija się neopogaństwo, stanowi ono bardzo cenne, kulturalne dziedzictwo.
Według innej definicji pod pojęciem neopogaństwa kryje się rekonstrukcja wierzeń przedchrześcijańskich. Zjawisko to jest odpowiedzią na poczucie utraty tożsamości narodowej w czasach, kiedy świat stał się globalną wioską. Jego celem miało być odrodzenie duchowości narodowej. Termin „neopogaństwo” nosi charakter umowny i z reguły jest odrzucany przez samych zainteresowanych. Traktowany jest często jako wymyślony przez chrześcijan i mający niewiele wspólnego z istotą zjawiska. Zamiast niego najczęściej używają oni takich określeń jak: „wedyzm”, „pogaństwo” czy „Tradycja”3. W odniesieniu do neopogaństwa można się również spotkać z terminem „natywizm”4.
Z jeszcze innego punktu widzenia neopogaństwo może być traktowane jako swego rodzaju subkultura. Nie można bowiem zdefiniować go jako religię, ruch społeczny czy polityczny. Bywa określany jako całokształt ruchów i związków religijnych, pseudoreligijnych, historyczno-kulturalnych czy polityczno-społecznych, których polem działalności jest odrodzenie i rekonstrukcja kultów oraz wierzeń przedchrześcijańskich, a także praktyk obrzędowych i magicznych. Oznacza brak ciągłości tradycji przerwanej nastaniem w Rosji chrześcijaństwa, a następnie ateizmu5.
Przeciwstawny wobec „neopogaństwa” termin „pogaństwo” początkowo oznaczał wszelkie zjawiska o charakterze religijnym funkcjonujące poza obrębem chrześcijaństwa6. Żydzi uważali za pogan wszystkich ludzi nie będących pochodzenia żydowskiego, którzy czcili innych bogów niż Jahwe. Takim właśnie terminem wyznawcy religii monoteistycznych określają zwolenników politeizmu. Można je również zdefiniować jako oddawanie czci bożkom oraz siłom przyrody7. Pogaństwo przetrwało do dnia dzisiejszego u części narodów nadwołżańskich i północnych zamieszkujących Rosję. W tych środowiskach nadal można się spotkać z zachowanym archaicznym sposobem życia.
Badacze interesujący się tym zjawiskiem podjęli próbę sklasyfikowania ruchu neopogańskiego. Jedną z propozycji był podział na cztery zasadnicze nurty: ludowo-obyczajowy, ekologiczny, etniczny i nacjonalistyczny. Pierwszy z nich obejmuje ogół przesądów oraz uproszczone wyobrażenia o świecie duchów. Nurt etniczny reprezentują wierzenia politeistyczne o głębokich korzeniach historycznych, do których należą m.in. kulty szamańskie rdzennych narodów Dalekiego Wschodu i Syberii. Odłam ekologiczny reprezentowany jest w szczególności przez wspólnoty wchodzące w skład organizacji Круг Языческой Традиции. Natomiast neopoganie o orientacji nacjonalistycznej skupiają się wokół wspólnoty Cоюз Славянских Общин8. Inni wydzielają w rosyjskim ruchu neopogańskim dwa bieguny ideowe, w kierunku których w mniejszym lub większym stopniu skłaniają się poszczególne wspólnoty: folklorystyczny i polityczny (narodowo-patriotyczny)9.

Niniejsza praca ma na celu przybliżenie zjawiska ruchu neopogańskiego, które stało się zauważalne nie tylko w Rosji, ale też na całym świecie. Swoim zasięgiem objęło również inne kraje Europy Wschodniej. Wciąż nie ma wystarczających opracowań dotyczących tego tematu, stąd zbadanie tego zagadnienia nie okazało się sprawą łatwą. Większość publikacji nie obejmuje całości zjawiska lub ujmuje je bardzo pobieżnie. Z kolei wydawnictwa prawosławne skupiają się na przedstawieniu neopogaństwa w bardzo negatywnym świetle.
W 2001 roku ukazała się książka Remigiusza Okraski pt. W kręgu Odyna i Trygława, która zapełniła istniejącą lukę w obrębie polskiego ruchu neopogańskiego. Nie posiadam jednak informacji, by podobna szersza publikacja ukazała się na rynku wydawniczym w Rosji. Istnieje natomiast dość dużo opracowań na temat słowiańskiej mitologii. W większości przypadków byłam zatem zmuszona korzystać ze stron internetowych konkretnych wspólnot. Podczas pisania bardzo pomocne okazały się publikacje doktora nauk humanistycznych, W. Sznirelmana, którego sfera zainteresowań obejmuje m.in. studia nad rosyjskim neopogaństwem oraz ideologiami nacjonalistycznymi Rosji i krajów WNP.
Moja praca składa się z sześciu rozdziałów poświęconych kolejno: historii neopogaństwa, organizacjom, świętym księgom neopogan, najważniejszym koncepcjom światopoglądowym, idei nacjonalistycznej oraz mitologii słowiańskiej. W rozdziale I zarysowałam kolejno tradycje ruchu neopogańskiego na świecie, a więc druidyzm, neogermanizm, wiccanizm oraz polską Zadrugę. Drugą część tego rozdziału poświęciłam na omówienie dziejów współczesnego pogaństwa w krajach postsowieckich, takich jak: Litwa, Łotwa, Białoruś, Ukraina, Armenia, natomiast w ostatniej skupiłam się na historii neopogaństwa w Rosji.
Rozdział II poświęciłam na przedstawienie najważniejszych rosyjskich organizacji neopogańskich. Największe znaczenie mają tutaj dwa wielkie stowarzyszenia, w skład których wchodzą pomniejsze wspólnoty: Союз Славянских Общин i Круг Языческой Традиции. Omawiając poszczególne organizacje zamieszczałam takie informacje, jak: rok i miejsce powstania, przywódcy i ideolodzy, cele ugrupowania, cechy charakterystyczne.
W rozdziale III skupiłam się na księgach uważanych przez współczesnych pogan za święte. Najwięcej miejsca poświęciłam tutaj Księdze Welesa, której znaczenie w środowisku neopogańskim jest wyjątkowe i która w znacznym stopniu przyczyniła się
do popularyzacji tego ruchu w Rosji. Druga omówiona tutaj przeze mnie księga, tzw. ВсеЯСветная Грамота,  jest znana w węższym kręgu.
Rozdział IV poświęciłam na przybliżenie kilku najważniejszych koncepcji światopoglądowych, do których zaliczyłam wedyzm, doktrynę A. Dobrowolskiego, słowiańską sztukę walki (славяно-горицкая борьба), Родобожие i poglądy N. Spierańskiego. W końcowej części skoncentrowałam się na znalezieniu cech wspólnych dla nurtu neopogańskiego.
W osobnym rozdziale (V) przybliżyłam ideę nacjonalistyczną zajmującą w ruchu neopogańskim miejsce szczególne. Za jej najistotniejsze cechy uznałam kreowanie obrazu wroga, mit aryjski oraz tęsknotę za wielką przeszłością. Drugą część rozdziału poświęciłam na przedstawienie kilku najważniejszych ugrupowań nacjonalistycznych o podłożu neopogańskim.
W rozdziale VI zajęłam się omówieniem mitologii słowiańskiej. Starałam się tutaj częściowo uwzględnić bóstwa uznawane w środowisku neopogańskim za najważniejsze. Więcej miejsca poświęciłam takim bogom, jak Rod, Perun i Weles. Oprócz przedstawienia istotnej dla mitologii słowiańskiej demonologii oraz świata przeciwieństw skupiłam się również na przybliżenia wizji wszechświata znanej tylko ze wspomnianej Księgi Welesa. Według tej koncepcji świat dzieli się na Prawię, Jawię i Nawię.
Pracę kończy podsumowanie i wnioski dotyczące neopogaństwa w Rosji. W tym miejscu zamieściłam również informacje na temat motywów pogańskich wykorzystywanych w rosyjskiej muzyce rockowej.


Rozdział I: Historia neopogaństwa


1.1 Tradycje neopogańskie w świecie

1.1.1 Druidyzm


Ruch neopogański zrodził się prawdopodobnie w I poł. XVIII wieku przede wszystkim na Wyspach Brytyjskich i we Francji. Inspiracją do poszukiwań w tym kierunku okazała się tradycja celtycka, Druidzi10. W 1717 roku z inicjatywy Johna Tolanda powstała pierwsza tego typu organizacja Druid Order. Zapoczątkowany w ten sposób druidyzm brytyjski nie miał jednak charakteru pogańskiego, gdyż jego zwolennicy pozostawali jednocześnie chrześcijanami i starali się pogodzić obie tradycje11. W późniejszym czasie pojawiły się kolejne ugrupowania: Ancient Order of Druids Henry’ego Hurle oraz Gorsedd.
Druidyzm przetrwał do czasów współczesnych, dzieląc się w latach sześćdziesiątych na dwa odłamy. Jeden z nich zachował starą nazwę i rytuały, drugi natomiast  przyjął otwarcie pogańską pozycję. Ich koordynatorem działalności na Wyspach jest Council of British Druid Orders. Obecnie druidyzm jest rozpowszechniony nie tylko w Europie Zachodniej, ale także w Ameryce12.

O ożywionym zainteresowaniu, jeśli chodzi o stare wierzenia, można mówić w odniesieniu do wieku dziewiętnastego. Ma to ścisły związek z nastaniem epoki romantyzmu, a wraz z nią z licznymi nawiązaniami do motywów ludowych, dawnych wierzeń i zjawisk nadprzyrodzonych. W folklorze zauważono wiele elementów świadczących o pochodzeniu jeszcze z czasów pogańskich. W drugiej połowie wieku na sile przybrał niechętny stosunek wobec wiary chrześcijańskiej13. Przełomu w tym kierunku dokonał Fryderyk Nietzsche poddając chrześcijaństwo surowej krytyce, zarzucając mu kosmopolityzm i opowiadając się za zwróceniem ku religii narodowej14.

1.1.2 Neogermanizm


W tym okresie największy wzrost zainteresowania dawnymi wierzeniami i najbardziej widoczny wkład w rozwój ruchu można było zaobserwować w Niemczech. Miało to związek z potrzebą zachowania odrębności i czystości niemieckiej kultury. Jedną z przeszkód,  które napotkał dokonujący się w tym czasie proces zjednoczenia Niemiec, było zróżnicowanie religijne społeczeństwa. Wprowadzenie wspólnego wyznania odwołującego się do wartości narodowych mogło położyć kres temu problemowi15. Istotną rolę w rozwoju ruchu neogermańskiego odegrała również publikacja Eddy16.
Począwszy od połowy XIX wieku można zauważyć w pewnych kręgach dążenia do zmiany charakteru narodowego. Nacisk położono także na wyeliminowanie naleciałości chrześcijańskich i obcych. Towarzyszyło temu zjawisko zwrócenia się ku rodzimym korzeniom, co objawiło się przede wszystkim badaniami nad mitologią germańską i czasami przedchrześcijańskimi17.
Na początku XX wieku zaistniało kilka organizacji tego typu. Jako pierwsza powstała w 1907 roku Germańska Wspólnota Religijna (Germanische Glaubens-Gemeinschaft) z inicjatywy prof. Ludwiga Fahrenkroga. Z kolei w roku 1911 założono dwie organizacje: Deutschreligiose Gemeinschaft (Niemieckoreligijną Wspólnotę) O. S. Reutera oraz Deutscher Orden (Niemiecki Zakon) E. Hunkela18. Oprócz tego powstał jeszcze m.in. Nowy Zakon Templariuszy, Towarzystwo Thule, Deutschvolk czy Zakon Armanów19. Sprzyjające dla rozwoju ruchów o charakterze neopogańskim, jak również dla nasilenia nastrojów nacjonalistycznych okazały się lata I wojny światowej, a następnie porażka Niemiec w tym konflikcie.
Obecność wątków neopogańskich można zaobserwować następnie w życiu publicznym Niemiec w okresie, kiedy władzę objęła NSDAP z Adolfem Hitlerem na czele. Sympatykami idei neogermańskich okazały się m.in. elity rządzące i kulturalne (Heinrich Himmler20, Erich Ludendorff21, Martin Heidegger, Carl Gustav Jung).  Z drugiej jednak strony był to czas delegalizacji wielu ugrupowań neopogańskich oraz skierowanych przeciwko nim represji. Obecnie w Niemczech działają takie organizacje nawiązujące do wartości starogermańskich, jak: Germanischen Glaubens Gemeinschaft, Arbeitgemeinschaft Naturreligioser Stammesverbande Europas oraz ruch ludendorffiański.
Na określenie neopogaństwa odwołującego się do tradycji germańskiej używa się czasem terminu odynizm, który bywa też definiowany jako „religia wojowników”. Rozwija się on nie tylko w Niemczech, lecz również w pozostałych krajach germańskich. Do jednego z takich państw należy Belgia, gdzie odynizm reprezentowany jest przez ugrupowania: Fils des Ases oraz Nordlandia. W Szwecji powstało Svitjoods Asa Gilde założone przez Gandvara Runebou. Z kolei w Wielkiej Brytanii działają Odinshof, Baelder – Pan European Fraternity of Knowledge, Odinic Rite. Odynizm cieszy się popularnością również w Ameryce Północnej, gdzie wymienić można Asatru Alliance of Independent Kindreds, Odinist Fellowship czy Nordic Heritage & History Club22.

1.1.3 Wiccanizm


Jest to odłam neopogaństwa nawiązujący do tradycji czarownic. Dzieje tego ruchu zaczynają się w 1921 roku wraz z publikacją egiptolog Margaret Murray. Wynikało z niej, że średniowieczne czarownice były to kapłanki dawnego kultu płodności. Większą popularność wiccanizm zyskał dopiero trzydzieści lat później za sprawą działalności Geralda Gardnera. Po jego śmierci w 1964 roku w ruchu wiccańskim doszło do rozłamu. Znaczna część zwolenników stanęła wówczas po stronie Alexa i Maxine Sanders. Do zjednoczenia doprowadziła w 1971 roku organizacja Pagan Federation, zrzeszająca większość grup neopogańskich z całego świata.

1.1.4 Zadruga


Ruch neopogański ma swoje tradycje również w Polsce. Jego początki sięgają przedwojennej Zadrugi1, organizacji założonej w 1935 roku przez Jana Stachniuka. W okresie międzywojennym stanowiła ona największy i najlepiej rozwijający się ruch neopogański w Polsce. Oprócz wspomnianego Stachniuka do czołowych działaczy należał również Antoni Wacyk. Z inicjatywy Zadrużan w latach 1937-1939 ukazywał się w Warszawie miesięcznik kulturoznawczy pt. „Zadruga. Pismo Nacjonalistów Polskich”. Po II wojnie światowej organizację zdelegalizowano w wyniku oskarżenia o faszyzm. Po przemianach politycznych roku 1989 pojawiły się liczne ugrupowania neopogańskie nawiązujące do tradycji Zadrugi. Do najważniejszych zalicza się Zrzeszenie Rodzimej Wiary.

W latach czterdziestych nawiązania do pradawnych wierzeń były już rozpowszechnione niemal w całej Europie. Po II wojnie światowej nastąpił dalszy szybki jego rozwój. Kontynuowano też działalność organizacji istniejących przed wojną. Lata sześćdziesiąte to ogłoszenie nastania Nowej Ery (New Age, Era Wodnika). Do jej cech charakterystycznych można zaliczyć poszukiwania w zakresie duchowości alternatywnej do chrześcijańskiej, położenie nacisku na harmonię z przyrodą oraz zwrócenie uwagi na pierwiastek kobiecy.
W 1973 roku z inicjatywy Wally’ego Hope’a grupa byłych hippisów odprawiła obrzędy w Stonehenge2. Nastąpiło znaczne zainteresowanie poglądami filozoficznymi Juliusa Evoli, w szczególności Tradycjonalizmem Integralnym3. Obecnie istnieje kilka odłamów neopogaństwa stanowiących nawiązanie do różnych tradycji.


1.2 Neopogaństwo w krajach postsowieckich

Idee neopogańskie zyskały popularność również w Europie Wschodniej. Odrodzenie dawnych wierzeń można obserwować w takich krajach jak Ukraina, Litwa, Łotwa czy Białoruś. W każdym z nich proces ten ma zarówno cechy wspólne, jak i indywidualne. Najwcześniej, bo w latach dwudziestych i trzydziestych zjawisko to zaistniało w Armenii, na Łotwie oraz u Zachodnich Ukraińców. Z kolei u Rosjan i Litwinów odrodzenie się pogaństwa datuje się na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte. Najpóźniej, bo na początku lat dziewięćdziesiątych, ruch neopogański pojawił się na Białorusi4.

1.2.1 Łotwa


W tym kraju neopogaństwo pojawiło się już w latach dwudziestych. Inspiracją do poszukiwań w tym kierunku okazało się dla łotewskich intelektualistów odzyskanie niepodległości. Silna stała się potrzeba stworzenia narodowej religii opartej na dawnych formach wierzeń. Inicjatorem ruchu neopogańskiego, a zarazem jednym z ideologów łotewskiego nacjonalizmu był Ernests Brastyńsz. To właśnie on sformułował podstawowe zasady rodzimego neopogaństwa, tzw. dijewturiby (богопочитания)5. Opierały się one na elementach folkloru, obrzędów i mitologii, na podstawie których starano się zbudować pozbawiony sprzeczności system.
Brastyńsz uważał, że naród łotewski podobnie jak inne narody aryjskie znalazł się w posiadaniu boskiej wiedzy i zachował ją przez wieki. Łotewscy neopoganie nie uważali się za uczniów wcześniejszych wołchwów wychodząc z założenia, że symbole tradycyjnej ludowej kultury są zrozumiałe dla każdego rodaka. Cechował ich brak zainteresowania historią własnego kraju za wyjątkiem epizodów walki z chrześcijaństwem. Brastyńsz dążył do uznania neopogaństwa za religię ogólnopaństwową, lecz udało mu się jedynie doprowadzić do rejestracji w 1926 roku organizacji religijnej o nazwie Братство диевтуров.
Liczni jego zwolennicy, którzy wyemigrowali, przyczynili się do rozwoju jego idei poza granicami kraju. Ponowny rozkwit ruchu neopogańskiego datuje się na początek lat dziewięćdziesiątych w wyniku działalności tychże emigrantów. Obserwowany jest wzrost liczebności wspólnot, ruch jednak jak poprzednio ma charakter marginalny6.

1.2.2 Armenia


Na lata trzydzieste datuje się początki ruchu neopogańskiego w Armenii. Do zaszczepienia tej idei przyczynił się Gariegin Nżde, oficer ormiański, jak również uczestnik wydarzeń z lat 1918-1920. Po upadku Demokratycznej Republiki Armenii wyemigrował do Niemiec, gdzie dosłużył się stopnia generała Wehrmachtu7. Zainspirowany tamtejszym ruchem nazistowskim postanowił stworzyć religię niechrześcijańską o czysto ormiańskich korzeniach. Została ona nazwana „Cegakron” co oznacza religię rodową. Głównym jej założeniem było utożsamienie Ormian z Aryjczykami i dbałość o tzw. „czystość krwi”8.
Tutejsi neopoganie są zdania, że to właśnie Wielka Armenia stanowiła pierwotną siedzibę Aryjczyków. W związku z tym zamieszkując to terytorium uważają się za bezpośrednich spadkobierców Praindoeuropejczyków. Swoją historię natomiast rozszerzają do okresu sprzed 4-5 tys. lat temu.
Na początku lat dziewięćdziesiątych powstało kilka partii i wspólnot opartych na ideologii neopogańskiej9. Do najważniejszych można zaliczyć takie ugrupowania jak: „Czciciele rodu Armenii”10, „Partia cegakrona Nżde”11, „Republikańska Partia Armenii”12, „Pogańscy synowie słońca”13 czy „Euciun”14. Tak nagły wzrost popularności neopogaństwa w tym państwie przypisywany jest ormiańsko-azerbejdżańskiemu konfliktowi zbrojnemu. Wszelkie porażki w tej wojnie Ormianie byli skłonni kojarzyć z osłabiającym wpływem chrześcijaństwa na ducha narodu.

1.2.3 Litwa


W 1967 roku została założona organizacja krajoznawcza o nazwie „Romu
va”15. Była ona nawiązaniem do tradycji przedwojennej „Korporacji Romuva” powstałej w 1930 roku na Uniwersytecie Witolda Wielkiego w Kownie. Jej ówczesnym liderem był Vydunas (Vilhelm Storosta), pisarz i filozof16. Członkowie ugrupowania zajęli się rekonstrukcją rodzimego folkloru i organizowaniem świąt pogańskich. W 1971 roku działalność „Romuvy” została zakazana przez władze, co trwało do końca lat osiemdziesiątych. Przy organizacji działa jeszcze jedno ugrupowanie pod nazwą „Ramuva” zajmujące się organizowaniem świąt ludowych oraz festiwali folklorystycznych.
Do głównych działaczy nurtu zalicza się Jonasa Trinkunasa, aktywnie udzielającego się w litewskim ruchu folklorystycznym lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych17, jak również Marceliusa Martinaitisa. Niedawno pogaństwo uznano na Litwie za oficjalną religię, a wspomniany Trinkunas został mianowany jej naczelnym kapłanem18. Został również przewodniczącym Światowego Zgromadzenia Religii Etnicznych19 powołanego przez Światowy Kongres Religii Etnicznych organizowany na Litwie już dwukrotnie. Pierwsze spotkanie miało miejsce w 1998 roku w Wilnie, drugie – w 1999 roku w Telsiai. Można więc powiedzieć, że kraj ten nabrał znaczenia jako ważne centrum w europejskim ruchu neopogańskim.

1.2.4 Ukraina


Początki neopogaństwa na Ukrainie wiążą się z osobą badacza folkloru, Wołodymyra Szajana. Inspiracją do poszukiwań w obrębie dawnych wierzeń okazał się dla niego obrzęd święcenia ziarna przed zasiewem, który zaobserwował podczas pobytu
w Karpatach. Jego marzeniem stało się odrodzenie dawnej etnicznej wiary Ukraińców. W 1943 roku założył on Zakon Rycerzy Boga Słońca będący ugrupowaniem o charakterze religijno-politycznym. Losy powojenne tej formacji nie są bliżej znane20.
Istotny wkład w odrodzenie dawnych wierzeń na Ukrainie wniósł również emigrant Lew Silenko. W latach sześćdziesiątych został on założycielem cerkwi neopogańskiej znanej pod nazwą RUNVira (Рiдна Українська Народна Вiра) zarejestrowanej w 1992 roku jako oddzielne zgromadzenie religijne. Treść swojej filozofii Silenko zawarł po raz pierwszy w poemacie pt. Мага Врата opublikowanym w 1969 roku. Jego nauka opiera się na fragmentach zachowanych wierzeń pogańskich połączonych ze spuścizną tradycji indoaryjskiej. Zerwał w niej jednak z pogańskim politeizmem określając swoją naukę jako monoteistyczną. Jej główne zasady zostały oparte na kulcie Dadźboga, którego prorokiem ogłosił się właśnie Silenko21. Poprzez wskrzeszenie pogaństwa chciał on ustanowić kult czysto narodowy.
W latach dziewięćdziesiątych w Kijowie została założona druga ważna neopogańska organizacja - Об’єднання рідновірів України, której organem prasowym jest czasopismo „Сварог”. Jego redaktorem jest Halina Łozko znana również jako wołchwyni Zoresława. W 1996 roku obroniła pracę doktorską dotyczącą pogaństwa ukraińskiego. Zagadnienie to rozszerzyła następnie w innych pracach, takich jak np.: Historia religii Ukrainy czy Rodzima wiara ukraińska22. W swoich poszukiwaniach powołuje się jednak na Księgę Welesa uważaną przez specjalistów za falsyfikat.
Na lata 2002-2004 przypada kryzys zarówno organizacyjny, jak i ideowy obu głównych organizacji rodzimowierczych na Ukrainie. Związany on był ze stosunkiem do kultu osoby Lwa Silenko, rusofobią oraz krytyką chrześcijaństwa23. Jeśli chodzi
o ustosunkowanie się do religii chrześcijańskiej, to ukraińskim nacjonalistom-neopoganom kojarzy się ono przede wszystkim z prawosławiem i Rosją. W mniejszym natomiast stopniu można się spotkać z nastrojami antysemickimi, które jedynie akcentują obcy charakter chrześcijaństwa24.
Kryzys wspomnianego okresu zaowocował pojawieniem się nowej organizacji neopogańskiej Родове Вогнище Рідної Православної Віри, na której czele stanął Wołodymyr Kurowskij. Alternatywną odpowiedź na współczesne problemy ideowe i organizacyjne miało stanowić powołanie w 2003 roku z inicjatywy kilku grup neopogańskich tzw. Віча Українських Рідновірів25.

1.2.5 Białoruś


Ruch neopogański w tym kraju pojawił się dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych wraz z odrodzeniem „kultu Swiatogora” (Roda). Cechuje go bezkompromisowe podejście do Żydów i chrześcijan. W białoruskim neopogaństwie można wyodrębnić także drugą linię, mniej wrogą w stosunku do chrześcijaństwa i uważającą je za bezpośredniego następcę słowiańskiego pogaństwa. Zauważalne są również poszukiwania w zakresie ideologii narodowej. Dawne wierzenia zyskują na popularności, choć nie ma jeszcze w odniesieniu do nich takiego zainteresowania, jakie można zaobserwować w Rosji czy na Ukrainie26.


1.3 Dzieje neopogaństwa w Rosji

Choć neopogaństwo oficjalnie pojawiło się w Rosji dopiero na początku lat siedemdziesiątych, to jego korzenie sięgają jeszcze czasów przedrewolucyjnych i są związane z twórczością A. Błoka1, I. Strawińskiego2 czy K. Rericha3. Za jednego z prekursorów tego ruchu uznaje się też często Jurija Mirolubowa, którego nazwisko wiąże się z  odkryciem tzw. Księgi Welesa4. Swój udział w zaszczepieniu idei neopogańskich na rosyjskim gruncie miał również historyk-amator, Jurij Lesowoj, który wydał książkę pt. Набросок праистории Украины (Londyn – Haga, 1976)5. Jej fragmenty publikowała w latach dziewięćdziesiątych gazeta „Родные просторы”6.
W odniesieniu do powstania rosyjskiego neopogaństwa mówi się również czasami o znaczącym wpływie ruchu Hare Kryszna, który pojawił się w 1971 roku. Jedną z gałęzi jego działalności okazało się poszukiwanie wspólnych cech pomiędzy dawną aryjską religią a słowiańskim pogaństwem.
Rozwój rosyjskiego ruchu neopogańskiego można podzielić na trzy zasadnicze etapy, z których każdy posiada swoje przesłanki i cechy charakterystyczne. Zainteresowanie czasami przedchrześcijańskimi i ówczesnym światopoglądem pojawiło się najpierw wśród etnografów, historyków, artystów i badaczy folkloru. To właśnie ono stało się cechą swoistą pierwszego etapu, który trwał do połowy lat osiemdziesiątych. Do powstania ruchu przyczyniło się wówczas osłabienie wpływu ideologii radzieckiej oraz prawosławia. Utworzyły się pierwsze niewielkie wspólnoty złożone z intelektualistów, na których czele stał lider-nauczyciel. Zakładanie w pełni zorganizowanych grup nie było w tych czasach jeszcze możliwe. Do najważniejszych ideologów tego etapu należeli: N. Spieranskij (Wielimir), A. Riadinskij (Berendej)7, G. Jakutowskij (Wsiesław Swiatozar)8, A. Dobrowolskij, W. Jemielianow, W. Butrow 9.
Pierwszym zauważalnym ideologiem nowego ruchu okazał się Anatolij Iwanow (Skuratow), autor takich książek jak: Тайна двух начал (1971) czy Христианская чума (1978). Stały się one jednymi ze sztandarowych dzieł neopogaństwa. W latach siedemdziesiątych wraz z Władimirem Osipowem wydawał w samizdacie narodowo-patriotyczne czasopismo pt. „Вече”. Do nurtu neopogańskiego w tym wydawnictwie należeli również: N. Bogdanow i artysta K. Wasiliew10. W środowisku tym idee neopogańskie stały się swego rodzaju formą ideologicznego protestu skierowanego przeciwko reżimowi komunistycznemu, nabrały zabarwienia nacjonalistycznego i faszyzującego11.
Wraz z pierestrojką zaczyna się drugi etap w rozwoju ruchu neopogańskiego i trwa do połowy lat dziewięćdziesiątych. W tym okresie ogromnego znaczenia nabrała możliwość otwartego wyrażania swojej pozycji. Dzięki temu udział neopogan w życiu społecznym znacznie wzrósł. Ożywiła się również działalność wydawnicza w tym kierunku. Inne charakterystyczne cechy tego okresu to wzrost liczebności całego ruchu oraz tworzenie ogromnych wspólnot i związków. Również wówczas wykrystalizował się podział grup pod względem ukierunkowania na określoną działalność (np. historyczną, wojenną, ekologiczną czy ideologiczną). W środowisku inteligenckim można było zauważyć zainteresowanie religiami Wschodu oraz jogą. Wzbudziło to naturalną chęć do znalezienia analogii we własnym kraju. W taki sposób zostały powołane do życia wspomniane już słowiańskie sztuki walki A. Biełowa12.
W latach osiemdziesiątych neopoganie skupili się na jakiś czas wokół historyczno-patriotycznego stowarzyszenia „Pamięć”. Odgradzając się od proprawosławnie nastawionych członków tego ugrupowania skupili wysiłki na zorganizowaniu własnej wspólnoty. W rezultacie w 1989 roku powstała organizacja Московская славяно-языческая община13, z inicjatywy której odprawiono pierwsze otwarte neopogańskie „nabożeństwo”. Odbyło się ono w okolicy gorkowskiej stacji kolejowej. W czasie jego trwania palono ogniska, formowano korowody, przeprowadzano pokazy rytualnych walk. Część uczestników poddano obrzędowi tzw. „anty-chrzczenia”, co polegało na wyrzeczeniu się swoich chrześcijańskich imion i przyjęciu pogańskich14.
Od połowy lat dziewięćdziesiątych rozpoczyna się trzeci etap w historii rosyjskiego neopogaństwa. W tym okresie powstało wiele małych, słabo zorganizowanych wspólnot. Głównym celem ich członków stało się opracowanie nowego światopoglądu, który opierałby się na indywidualnym sposobie widzenia słowiańskiego pogaństwa. Stąd też pojawiło się zjawisko zaistnienia wielu pogańskich ideologii pochodzących z elementów różnych tradycji. Wraz z nim do głosu doszli ludzie posiadający aspiracje do roli ideologów neopogaństwa15.
Ten okres to także próby zjednoczenia rozproszonych ugrupowań celem dalszych wspólnych działań. Neopoganie zdawali sobie bowiem sprawę z faktu, że brak jedności i porozumienia w ruchu stanowi poważną barierę na drodze jego rozwoju. Uniemożliwia również stworzenie jednego słowiańskiego wyznania religijnego16. Działania w tym kierunku poczyniono już w 1993 roku, kiedy to w święto Kupały zorganizowano wielki zjazd neopogan we wsi Wiesieniewo. Stał się on początkiem dość regularnych spotkań tego typu, na których oprócz wzajemnej wymiany poglądów zajmowano się także planami dotyczącymi stworzenia jednej ogólnorosyjskiej organizacji17. Rezultatem tego rodzaju wysiłków stało się utworzenie dwóch wielkich związków: Cоюза Славянских Общин Славянской Родной Веры oraz Круга Языческой Традиции. Zostały one omówione szerzej w następnym rozdziale.



Rozdział II: Оrganizacje neopogańskie w Rosji



Szybki wzrost liczby nowych grup neopogańskich datuje się na początek lat dziewięćdziesiątych. Jak już zostało powiedziane, brak jedności w ruchu bardzo utrudniał dalszy rozwój, dlatego w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych pojawiła się idea zjednoczenia wszystkich organizacji. Dziś w obrębie neopogaństwa możemy wyróżnić dwa wielkie zrzeszenia jednoczące pod swoim patronatem liczne lokalne ugrupowania. Należą do nich Союз Славянских Общин Славянская Родная Вера (ССО СРВ) oraz Круг Языческой Традиции (КЯТ)18.
Współcześni poganie szacują, że w Rosji istnieje około 30-40 wspólnot różnej wielkości. Nie są z kolei zgodni co do liczby zwolenników starych wierzeń, gdyż nie ma na ten temat wiarygodnych danych. Można szacować, że jest to 2-3 tysiące aktywnych zwolenników pogaństwa. Przyjmując jednak inną metodę liczenia, a więc włączając narody Karelii, Buriacji czy Powołża, liczba ta wzrasta do 100 tysięcy. Jeden z neopogan powołując się na sondaż internetowy gazety „Независимая газета – религия” z grudnia 2001 roku twierdzi, że co dwudziesty ankietowany określił się w nim jako poganin19.
Najpopularniejszą formą neopogańskiego ugrupowania jest wspólnota. Na jej czele stoi z reguły charyzmatyczny lider, któremu podlega rada złożona ze „starszyzny” oraz zwykli członkowie. Na drugim miejscu pod względem znaczenia znajdują się „cerkwie” czyli ugrupowania, wewnątrz których panuje ściśle określona hierarchia. Przywódcy organizacji neopogańskich, będący często zarazem ich ideologami, mają zwykle wykształcenie wyższe techniczne. Ma to istotne znaczenie przy formowaniu koncepcji światopoglądowej. Cechuje ich bowiem dość swobodne podejście do zagadnień historycznych i filologicznych oraz brak krytyki naukowej właściwej dla nauk humanistycznych20.


2.1 Союз Славянских Общин

W maju 1997 roku Калужская Славянская Община21 jako pierwsza stała się inicjatorem stworzenia jedynej słowiańskiej organizacji, która zrzeszałaby wszystkie wspólnoty. Wszyscy zainteresowani zjednoczeniem przysłali swoich przedstawicieli
na święto Peruna do Kaługi 19 lipca 1997 roku, czego wynikiem było przyjęcie postanowienia o utworzeniu Союза Славянских Общин. W jego skład weszły następujące wspólnoty: wspomniana już Калужская Славянская Община, Орловская Славянская Община, Козельская Славянская Община, Тамбовская Славянская Община, Московская община „Род”, Новокузненская Славянская Община, Кемеровская Ведическая Община, Новороссийская Славянская Община, Смоленская Славянская Община „Сварогов Огонь”, Озерская Славянская Община, Орская Славянская Община, Курганская Славянская Община, Уральская Славянская Община (Магнитогорск), Нижегородское Славянское Единение, Саратовская Славянская Община, Череповетская Славянская Община „Рутения” (Ukraina) i Каховская Славянская Община (również Ukraina).
Zrzeszenie założono z myślą o odtwarzaniu, wyznawaniu i rozprzestrzenianiu dawnej wiary Słowian22. Jest to organizacja religijna prowadząca działalność naukowo-oświatową, wydawniczą i charytatywną. Przywódcą Союза Славянских Общин jest od początku Wadim S. Kazakow, autor takich książek jak: Мир Славянских Богов, Именослов, Славянское обрядное питание. Innymi ideologami organizacji są Wadim i Mirosław. Союз Славянских Общин wydaje swoje pismo o nazwie „Вятич”.
Symbolem zrzeszenia jest tzw. kołoworot – znak stylizowany na krzyż ośmioramienny. Oznacza wiosenne słońce oraz odrodzenie słowiańskiej rodzimej wiary. Organizacja ta posiada również własny herb przedstawiający tarczę, która zakrywa dwa powiewające sztandary. W herbie dominuje kolor czerwony symbolizujący Peruna. Za tarczą
umieszczone są miecz i topór. Takie ułożenie broni wskazuje na pokojowy charakter organizacji, gotowej jednakże w razie potrzeby bronić się przed atakiem wrogów.
Союз Славянских Общин zajmuje ważne miejsce w hierarchii ugrupowań neopogańskich. Co roku w Dzień Peruna zbiera się w Kałudze tzw. Всеславянское Вече, na którym rozstrzygany jest szereg problemów m.in. o współpracy z innymi organizacjami tego typu czy o rozszerzeniu działalności. Spotykają się na nim przedstawiciele wielu słowiańskich organizacji. W Союзe Славянских Общин stale obchodzone są wszystkie wielkie słowiańskie święta. Wspólnoty wchodzące w skład tej organizacji same decydują o rozwiązywaniu swoich problemów, natomiast wspólnie omawiane jest główne zadanie, którym jest odrodzenie światopoglądu słowiańskiego na ziemi Słowian.
Uważa się, że ideologia tego zrzeszenia ma charakter nacjonalistyczny ze względu na to, że za jedyne źródło narodowej tożsamości uznaje słowiańskie pogaństwo. Odrzuca natomiast chrześcijaństwo jako religię narzuconą przez Żydów, która nie jest w stanie przeciwdziałać globalizmowi. Союз Славянских Общин nie toleruje mieszania się tradycji pogańskich poszczególnych narodów indoeuropejskich, czym zasadniczo różni się od opozycyjnej organizacji Круг Языческой Традиции.
W sierpniu 1997 roku Wadim Kazakow reprezentujący Rosję podpisał tzw. Ужпальское Обращение dotyczące utworzenia Европейского Природного Религиозного Объединения. Na dzień dzisiejszy organizacja zrzesza około siedemnastu słowiańskich rodzimowierczych wspólnot w Rosji, jak również ponad dziesięć wspólnot sojuszniczych i organizacji społecznych zarówno w Rosji, jak i za granicą1. Początkowo zrzeszonych wspólnot było więcej, jednak nastąpił brak porozumienia z powodu chęci wprowadzenia przez Kazakowa struktury hierarchicznej z jednym kierownictwem oraz wspólną dla wszystkich obrzędowością.
W zrzeszeniu można wydzielić liczne organy, do których należą Wiec Pełnomocnych Przedstawicieli Wspólnot, Rada Kapłanów, Konwent Seniorów i Rada Kontrolna. Ich obecność świadczy o braku w organizacji pełnej demokracji tym bardziej, że w przerwach między ich zebraniami władzę niepodzielnie sprawuje Kazakow. W kwestiach spornych ma on zdanie decydujące, jak również sam rozdysponowuje środki finansowe. Brak tolerancji w ideologii w połączeniu z twardym przywództwem Kazakowa nie sprzyja bynajmniej rozwojowi tej organizacji. Nowi członkowie to przede wszystkim młodzież o orientacji profaszystowskiej2.


2.2 Круг Языческой Традиции

Jest to ruch międzynarodowy powstały na podstawie Битцевского обращения i Битцевского договора3 w 2002 roku w Moskwie. Jego początki sięgają roku 2000, kiedy to został podpisany pierwszy oficjalny dokument – tzw. Коломенское Обращение. Była w nim mowa o wiecowym charakterze wzajemnych stosunków między poszczególnymi wspólnotami. Zawierała także zapis o wyłącznie religijnym statusie ugrupowań i o ukształtowaniu jednolitej neopogańskiej przestrzeni informacyjnej. Przedstawiciele wspólnot członkowskich weszli w skład tzw. Объединенного Жреческо-Волховского Совета stanowiącego główny organ organizacji. Jednoczy neopogańskie religijne ugrupowania krajów WNP i nadbałtyckich. Tempo rozwoju tego zrzeszenia jest nieporównanie szybsze niż Союза Славянских Общин, o czym świadczy większa liczba wspólnot wchodzących w jego skład (obecnie 23).
Cele Кругa Языческой Традиции skupiają się wokół odrodzenia i rozprzestrzenienia narodowych wierzeń, tradycji oraz światopoglądu, jak również uznanie tradycyjnych wyznań przez państwo i obrona praw organizacji. Uczestnicy Кругa są indywidualnymi członkami i wspólnotami. Członkowie mają równe prawa do uczestniczenia w sprawach organizacji. W przeciwieństwie do Союза Славянских Общин panują tutaj demokratyczne zasady działalności, wśród których można wyróżnić brak jednoosobowego kierownictwa oraz nieprzymusowy charakter głównego organu4.
Do Кругa Языческой Традиции należą m.in.: Языческая община „Коляда Вятичей” (Moskwa), Языческий „Круг Бера” (Moskwa), Московская Славянская Языческая Община, Содружество Природной Веры „Славия” (Moskwa), Восточнославянский центр культурного единства „Купала”, Языческая „Община Сколотов” (Kaliningrad), Языческий Круг „Темная Тропа” (Moskwa), Русская языческая община „Ярыло”, Общественное Объединение „Клуб национального самосознания „Взаимодействие”” (Kazań), Тульская ведическая община, Рязанская Славянская Языческая Община, Славянская Языческая Община „Внуки Даждбога”, Загорская Языческая Община i inne. Круг Языческой Традиции utrzymuje także sojusznicze i przyjacielskie kontakty z wieloma wspólnotami w całej Rosji oraz poza jej granicami np. ze Ставропольской языческой общиной, Традиционной Белорусской Общиной, Языческой общиной „Велесовы внуки” (Obwód Kirowski), Забайкальской Славянской Языческой Общиной (Ułan-Ude), Литовской Общиной „Ромува”, Омской Родноверческой общиной, Русско-Славянской Родноверческой Общиной „Родолюбие”5.


2.3 Коляда Вятичей


W 1990 roku w Moskwie powstało pogańskie stowarzyszenie zwane: Купала – na cześć jednego z kluczowych słowiańskich kalendarzowych świąt. Większość ludzi, którzy weszli w skład tej organizacji miała już do czynienia z tradycją słowiańską. Założycielem i głównym kapłanem został Wsiesław Swiatozar, mistyk, pisarz i poeta, który przewodził grupie kilka lat. W 1995 roku we wspólnocie nastąpił rozłam, część członków, która odeszła z ugrupowania założyła stowarzyszenie Коляда.
W działalności grupy zaczyna się nowy okres, są przeprowadzane kalendarzowe obrzędy i święta w rejonie Moskwy. Od 1997 roku datowane są kontakty z innymi wspólnotami neopogańskimi, co zaowocowało połączeniem organizacji Коляда i Вятичи (ugrupowanie z Carycyna). W rezultacie pod koniec 1997 roku powstała Коляда Вятичей.
Obecnie obchodzone są kalendarzowe obrzędy, wydawana jest specjalna literatura, prowadzone są poszukiwania etnograficzne. Najbardziej znanym duchownym grupy jest Wielimir (N. Spieranskij) zwany też „Stryjem-Batiuszką”, autor wielu prac o tematyce pogańskiej, a także utalentowany artysta. Ugrupowanie utrzymuje kontakty z Московской Славянской Языческой Общиной, Калужской Языческой Общиной, общиной „Триглав”, общиной „Родолюбие”, Дружиной „Аркона”, Воинским Братством „Яровит”, a także ze stowarzyszeniami z Polski i republik nadbałtyckich.
Natomiast ugrupowanie Вятичи, które później przekształciło się w Коляду Вятичей powstało w 1995 roku, inicjatorem był wspomniany już Spierański. Swoje idee zawarli w dokumencie „Русский Языческий Манифест” wydanym w 1997 roku. W 1996 roku ugrupowanie Вятичи otrzymało od duchownego Московской Славянской Языческой Общины – Młada propozycję wstąpienia do ich organizacji. Wielimir wstępnie wyraził zgodę, ale wielu członków było przeciwnych tej decyzji. Później ugrupowanie nie było już rozpatrywane jako samodzielne.
Jesienią 1997 roku doszło do spotkania obu grup, na którym ustalono, że łączą je wspólne interesy. W rezultacie nastąpiło połączenie ugrupowań w Коляду Вятичей. Nowe stowarzyszenie jednoczy idee zarówno Коляды, jak i Вятичей. Mimo zjednoczenia nie nastąpiła utrata indywidualności członków każdej z organizacji, doszło raczej do wzajemnego dopełnienia.
Organizacja została zarejestrowana w 1998 roku jako grupa religijna, co pozwala jej na występowanie z oficjalnymi propozycjami do struktur państwowych. Коляда Вятичей przyczyniła się do powstania międzynarodowych organizacji tradycyjnego typu, takich jak EPRO i WCER6 w drugiej połowie lat 90-tych. Jest też reprezentowana na światowych kongresach religii etnicznych. Stara się o połączenie wysiłków wszystkich rodzimowierców w staraniu się o przyznanie pogaństwu statusu tradycyjnej wiary w Rosji. W wyniku zaistniałych nieporozumień w 2001 roku część członków wystąpiła z tej organizacji i utworzyła ugrupowanie Славия. Duchowni Коляды Вятичей wzięli aktywny udział w jednoczeniu ugrupowań pogańskich w Круг Языческой Традиции. Jej przedstawiciele wchodzą w skład rady nowo powstałej organizacji.


2.4 Союз Венедов

Organizacja została założona w 1990 roku w Petersburgu przez doktora nauk filozoficznych Wiktora Bezwerchego (wołchwa Ostromysła) – doktora nauk filozoficznych, wykładowcę komunizmu naukowego, który stał się jednocześnie jej głównym ideologiem. Uważa się go również za pierwszego petersburskiego poganina.
Ugrupowanie powstało w wyniku rozpadu Русской Народной Партии na Народную партию Венедов i Союз Венедов. W tym samym roku z inicjatywy K. Sidaruka przyjęło postanowienie o poparciu dla moskiewskiego ruchu Русское Национальное Единство  A. Barkaszowa. W 1991 roku organizacja ta podzieliła się na dwie przyjazne struktury Союз Белых Венедов z Władimirem Kuźminem na czele i Союз Золотых Венедов z Konstantinem Sidarukiem. Przyczyną podziału był fakt, że żaden z wymienionych liderów nie chciał zrezygnować z roli przywódcy. Oba ugrupowania wydają wspólnie gazetę „Родные просторы”, których redaktorem jest Sergiej Bogatyriew oraz czasopismo „Волхв”. W 1993 roku organizacja oświadczyła, że jest apolityczną „grupą inicjatorską przedstawicielstwa nowego wyznania”.
Союз Венедов propaguje „wedyjski światopogląd” inaczej „wedyzm”7 i jest koordynatorem wszystkich wedyjskich ugrupowań. Sama doktryna nie została jeszcze ostatecznie ustalona, opiera się na dość luźnej rekonstrukcji staroaryjskiej religii utożsamianej z pogaństwem słowiańskim8. Z tego też względu członkowie organizacji pozostawiają nowo powstającym grupom dużą swobodę, jeśli chodzi o obrzędy, dbają natomiast o to, aby funkcjonował wspólny kalendarz. Podstawowe zasady tego ugrupowania zostały zawarte w tzw. „Ведической концепции”.
Polityczna strona organizacji jest równie ważna jak religijna. Wenedzi uważają, że należy zachować czystość krwi, jednak stanowczo odżegnują się od nazizmu wychodząc z założenia, iż przeczy on idei wedyzmu. Odrzucają też wszelkie idee internacjonalistyczne czyniąc z narodu wartość najwyższą. Propagują walkę o sprawiedliwość społeczną, jak również o sprawiedliwe przywództwo nad narodami. Rosyjskie prawosławie stanowi dla nich stopień rozwoju słowiańsko-aryjskiego pogaństwa. W skład Союза Венедов wchodzą przeważnie przedstawiciele inteligencji miejskiej, a także młodzież.


2.5 Московская Славянская Языческая Община


Organizacja została zarejestrowana 18 lutego 1994 roku i data ta jest uznawana za dzień oficjalnego uznania przez władze wyznania słowiańskiego. Współzałożycielem ugrupowania był Alesander Biełow (Sielidor), który po roku postanowił zająć się popularyzacją tradycji wojskowej istniejącej na dawnej Rusi, natomiast przywódcą został Siergiej Ignatow (Mład). Zawiązała się współpraca ze wspólnotami z Kaługi, Obninska, Riazania, Tweru. W 1996 roku odbyło się spotkanie, na którym przedstawiciele ugrupowań zastanawiali się nad wspólnym obchodzeniem świąt i obrzędów. Omawiano również możliwość zjednoczenia pod wspólnym kierownictwem.
W 2000 roku nastąpiła reorganizacja, został podpisany dokument „Коломенское соглашение” o wzajemnym szacunku i pomocy między ugrupowaniami neopogańskimi w Rosji. Московская Славянская Языческая Община była jednym ze współzałożycieli Кругa Языческой Традиции – organizacji, która zjednoczyła wiele rodzimowierczych wspólnot. Uczestniczyła też w założeniu Круга Бера.
Głównym zadaniem organizacji w chwili obecnej jest, podobnie jak w przypadku innych ugrupowań, odtworzenie podstawowych zasad wiary przodków. Są również skierowani na pomoc nowo powstającym wspólnotom.


2.6 Круг Бера

Organizacja ta powstała w 2001 roku na zakończenie świąt Kupały. Współzałożycielami zostali: Wielemudr (Круг Велеса), Miezgir (Коляда Вятичей) i Rodosław (Московская Славянская Языческая Община). Mianowano wtedy nowych duchownych (wołchwów): Konstantina Biegtina – Ogniejara i Dmitrija Gawriłowa – Iggelda (Круг Велеса).
Ideą nowego stowarzyszenia miała być możliwość samorealizacji każdego z członków oraz nie ograniczanie ich interesów. Takie podejście pozwala na zachowanie własnego punktu widzenia. Członkowie Круга Бера wierzą, że te same prawdy w eposie różnych narodów mających korzenie indoeuropejskie nosiły różne nazwy, ale są kluczem do przechodzenia od jednej mitologii do drugiej. Wszyscy członkowie tej wspólnoty są równi, jednak głównym celem jest odrodzenie tradycji pogańskiej przewidującej zjednoczenie ludzi na zasadach rodowych.
Przywódcą organizacji jest Aleksiej Nagowicyn (Wielemudr) – doktor psychologii, współzałożyciel wspólnoty Коляда w 1995 roku, uczestnik kilku regionalnych i międzynarodowych wystaw artystycznych (rzeźba). Jednym z czołowych duchownych i organizatorów Круга Бера jest wspomniany Biegtin, współzałożyciel i aktywny uczestnik Движения Молодых Коммунистов имени Эрнесто Че Гевары. Stworzył projekt internetowy Дом Сварога poświęcony tradycji słowiańskiej. Trzecim ideologiem Круга Бера jest Dmitrij Gawriłow – jeden z autorów almanachu „Мифы и магия индоевропейцев”. Od 1998 roku członek pogańskiego Велесового Круга, autor wielu książek, m.in. z dziedziny pogaństwa.



2.7 Колесо Велеса

Organizacja wywodzi się od ugrupowania Колесо Валесово9. Nowa wspólnota pod nazwą Колесо Вeлеca została założona w 2000 roku przez ośmiu ludzi, którzy wcześniej byli członkami związku Колесо Валесово. Nazwa jest podobna, ponieważ jest to ważne w magii, zmieniono natomiast niektóre zasady. Podstawową różnicą jest fakt, że w nowo powstałej wspólnocie nie ma przywódcy, wszyscy mają równe prawa. Na taki stan rzeczy pozwala niska liczebność organizacji. Kwestie sporne są rozwiązywane na zebraniu zwanym Вече.
Колесо Вeлеca realizuje kilka projektów internetowych mających na celu zachowanie i rozpowszechnianie informacji o magii Słowian. Należą do nich: Орден Велес, Школа Магии Велес, Сонник Велес. Organizacja współpracuje z Moskiewską Szkołą Hipnozy Giennadija Gonczarowa oraz z ugrupowaniem Языческий Круг Бера. W 2002 roku wspólnota po podpisaniu Битцевских Документов weszła w skład Круга Языческой Традиции.


2.8 Община Сколотов

Wspólnota powstała w Kaliningradzie w 2002 roku jako młodzieżowy ruch społeczny Община Сколотов. Nazwa została nadana na cześć legendarnych przodków Słowian – oraczy Scytów. Jako główne zadanie postawiła sobie odrodzenie przedchrześcijańskiej kultury Słowian wschodnich oraz zjednoczenie wszystkich pogan z tego obwodu celem dalszego wspólnego rozwoju. Przywódcą obrano Jaromira, a podstawowy rdzeń ugrupowania stanowi jedenastu członków. Organizacja podpisała Битцевское обращение i Битцевский договор wchodząc w ten sposób w skład Круга Языческой Традиции. Współpracuje również ze wspólnotami z innych regionów Rosji10.
Członkowie odbywają treningi słowiańskich sztuk walki (славяно-горицкой борьбы11), spotkania odbywają się w każdy piątek. W obwodzie założono trzy świątynie dla czczenia bóstw słowiańskich.


2.9 Схорон еж словен

Nazwa ta oznacza „jedność, przetrwanie wszystkich Słowian”. Liderem organizacji jest Władimir Goliakow (Władimir Bogomił II), który utrzymuje, że jego wspólnota została założona przez Miłosława Bogomiła I w 1074 roku w księstwie nowogrodzkim. Był on naczelnym kapłanem Słowiańskiego Trygława (organu zarządzającego wspólnoty). Wówczas także z inicjatywy niejakiego „północno-słowiańskiego znachorstwa” powstała szkoła lekarska pod nazwą Шаг Волка. Jego zwolennicy przekazywali sobie z pokolenia na pokolenie podstawowe zasady nauki religijnej12.
W 1991 roku tzw. Wielki Krąg (organ rządzący) złożony z dziewięciu najważniejszych rodów znachorskich Rusi Pomorskiej podjął decyzję o przywróceniu tzw.  „богодержавия” rozumianego jako system religijno-prawny. Doktryna religijna zapoczątkowana przez Goliakowa nosi nazwę „родобожие”13. Ugrupowanie to posiada swoje własne święte księgi autorstwa Goliakowa. Wśród nich można wymienić takie dzieła jak: Тризна, Сполох, Солнцеворот czy Шестень.
Схорон еж словен jest organizacją nie biorącą udziału w życiu politycznym. Jeśli chodzi o stosunek do innych religii, to odnosi się negatywnie do tych, które uważają jakiś naród za wybrany przez Boga. Dotyczy to w szczególności judaizmu. Nie jest również akceptowany protestantyzm, katolicyzm, islam oraz nowe ruchy religijne. Przejawia natomiast życzliwy stosunek do prawosławia.


Rozdział III: Święte księgi rosyjskich neopogan



3.1 Księga Welesa

Rozwój współczesnego ruchu pogańskiego w Rosji często wiązany jest z odkryciem tzw. Księgi Welesa – zabytku literatury powstałego rzekomo w IX w. n.e. z inicjatywy wołchwów14. Obecnie niektórzy jej obrońcy na podstawie stosunku osoby co do jej autentyczności oceniają, czy mają do czynienia z wrogiem czy też z przyjacielem15. Dla wielu neopogan Księga Welesa stanowi wielką wartość, jak również główne źródło ich światopoglądu filozoficzno-religijnego.
Nazwa „Księga Welesa” („Welesowa kniga”) została przyjęta umownie na określenie kopii dawnych słowiańskich tekstów sporządzonych przez Jurija Mirolubowa na podstawie drewnianych tabliczek16. Przez większość badaczy została uznana za falsyfikat XIX lub XX wieku17. Sam Mirolubow (przepisywacz tych tekstów) uchylił się od odpowiedzi na pytanie, czy dany zabytek był autentyczny czy sfałszowany, nie uważając się za specjalistę w tej dziedzinie. Określenie „Księga Welesa” zaproponował prawdopodobnie Aleksander Kur (współpracownik Mirolubowa) uzasadniając swój wybór tym, że na tabliczkach często wymieniane jest imię Boga Welesa18.
Jej teksty zawierały informacje na temat relacji Słowian i ich przodków z innymi plemionami w okresie od V w. p.n.e. do IX w. n.e19. Mowa w nich była także o pierwszych praojcach: Bogumirze i Oriju oraz ich potomkach, od których wywodzą się nazwy plemion słowiańskich (takich jak: Drewlanie, Polanie, Siewierzanie czy Ruś). Zawierała opisy wydarzeń, o których nie informowały dotąd żadne źródła. Choć treść nie przeczyła znanym faktom, była jednak mało wiarygodna. Oprócz informacji na temat bogów i ówczesnej obrzędowości na jednej z tabliczek została wyłożona doktryna religijno-filozoficzna nazwana przez Jurija Mirolubowa „wedyjską”, z racji tego, że przypominała religię dawnych Wed indyjskich20.

3.1.1 Historia pojawienia się


Księga Welesa została znaleziona w 1919 roku przez pułkownika Białej Gwardii Ali Izenbeka w czasie ofensywy armii Denikina na północ. W jednym ze zrujnowanych majątków natrafił na woreczek z dziwnymi tabliczkami, nie zapamiętał jednak dokładnie miejsca odkrycia21. Mogło to być w jednej ze wsi okręgu kurskiego albo w miejscowości Wielki Burluk w okolicach Charkowa. Trudno też określić, do kogo należała owa posiadłość, gdyż według jednej wersji właścicielami byli Kurakinowie, natomiast według innej – Donec-Zacharzewscy22. Sam Mirolubow nie był w stanie uściślić tego faktu, podając nazwisko Donskich lub Zadonskich23. Przed rewolucją Ali Izenbek studiował w Petersburskiej Akademii Sztuk, był artystą i uczestnikiem ekspedycji archeologicznej Akademii Nauk w Turkiestanie24. To, jak sam mówił, pozwoliło mu właściwie ocenić wartość znalezionych tabliczek.
Po klęsce białego ruchu Izenbek wyemigrował do Brukseli, gdzie założył atelier i zaczął pracować jako artysta - ornamentalista25. Żył w samotności, nie dzieląc się z nikim swoją tajemnicą. Wyjątek zrobił w 1924 roku dla Jurija Mirolubowa, który właśnie zamierzał napisać poemat epicki o kniaziu Świętosławie26. Nie miał jednak dostępu do odpowiednich tekstów, które pozwoliłyby mu poznać język tamtych czasów. Mirolubow był chemikiem z wykształcenia, bardziej jednak pasjonowały go historia i literatura. Zainteresowawszy się tabliczkami zajął się ich przepisywaniem, co zabrało mu piętnaście lat życia. Izenbek nie pozwalał ich wynosić z pracowni i zawsze był obecny podczas pracy. W czasie jego nieobecności Mirolubow był zamykany w pomieszczeniu na klucz.
Oprócz przepisywania zajmował się jednocześnie rozszyfrowywaniem pisma, transkrypcją tekstu na cyrylicę, analizą poszczególnych słów oraz uporządkowywaniem treści27. Ze względu na to, że większość liter zawartych na tabliczkach była podobna do cyrylicy, tekst szybko stał się dla niego zrozumiały. Według niego pismo zostało naniesione grecko-gotyckimi literami na przemian, choć zdarzały się również litery sanskryckie. Ich znaczenia domyślał się z kontekstu. Tabliczki były rzekomo podobnego rozmiaru (38 x 22cm, grube na około 0,5cm), nie przylegały jednak ściśle do siebie. Ich powierzchnia była pokryta lakiem lub masłem, podrapana i napęczniała od długiego przechowywania, w niektórych miejscach zniszczona przez jakieś plamy. Izenbek uważał, że tabliczki są brzozowe, ponieważ drewno pod spodem miało ciemny kolor, natomiast Mirolubow nie miał na ten temat zdania28. Tekst był podwieszony, pisany pod wcześniej nakreśloną linią. Gdzieniegdzie na marginesach widniały ponoć wyobrażenia głowy byka i innych zwierząt, a także słońca.
W 1941 roku Izenbek umarł w czasie okupacji Brukseli przez Niemców, a tabliczki zaginęły. Mirolubow utrzymywał, że całe archiwum Izenbeka wraz z nimi zostało skonfiskowane w 1943 roku przez gestapo29. Pozostały tylko kopie wykonane przez Mirolubowa oraz jedna fotografia (choć rzekomo może ich być więcej)30. W 1948 roku poinformował o zaginionych tabliczkach Muzeum Rosyjskie w San Francisco31, gdzie przeniósł się pięć lat później32. W 1953 roku pojawiła się pierwsza wzmianka na ten temat opublikowana w mało znanym czasopiśmie rosyjskich emigrantów pt. „Жар-Птица”. Autorem artykułu pt. Колоссальнейшая историческая сенсация był Aleksander Kur (były generał carskiej armii – Kurenkow), sekretarz wspomnianego muzeum, a zarazem wydawca czasopisma. Donosił w nim o odkryciu najstarszego źródła pisanego w historii Słowian wschodnich. Maszynopisy tekstów Księgi Welesa otrzymał od Mirolubowa, który jednocześnie przesyłał je także Siergiejowi Liaszewskiemu, historykowi cerkiewnemu z Baltimore. Zarówno Kur jak i Liaszewskij odwiedzali go w celu porównania swoich kopii z rękopisem oraz poprawienia licznych błędów, dopuszczając się jednocześnie nowych nieścisłości. W 1955 roku pojawiła się w druku fotografia pierwszej i jedynej tabliczki, nie opublikowano natomiast treści. Sprawą tą zajęto się dopiero w 1957 roku, kiedy Mirolubow został redaktorem.
W międzyczasie ukazywały się tylko artykuły na ten temat33. Zamieszczanie fragmentów Księgi Welesa kontynuowano do 1959 roku, po czym w kilka miesięcy później czasopismo zostało zamknięte. Według innej wersji Kur dowiedział się w jakiś sposób o istnieniu zabytku i w 1953 roku na łamach swojego wydawnictwa zamieścił prośbę do czytelników o udostępnienie jakichkolwiek informacji na temat zaginionych tabliczek. Na apel odpowiedział Mirolubow, który przesłał mu owe teksty. Kur zajął się ich studiowaniem i publikacją artykułów, które zresztą nie miały naukowego charakteru34.
Na publikację fragmentów Księgi Welesa zwrócił uwagę Siergiej Lesnoj (Paramonow), pochodzący z Kijowa, z wykształcenia entomolog, z zamiłowania historyk. Nawiązał kontakt z Kurem i Mirolubowem otrzymując komplet publikacji z lat 1954-1955. To on zaproponował, aby alfabet użyty w Księdze Welesa nazwać „welesowicą”.
W kolejnych wydaniach swojej Истории русов в неизвращенном виде w latach 1957-1960 przytoczył znaczną część Księgi Welesa, natomiast w 1960 roku przesłał ją wraz z fotokopią jednej z tabliczek do Komitetu Słowiańskiego w Moskwie35.
Zbadaniem tekstu widocznego na fotografii zajęła się Lidia Żukowska (lingwistka i paleograf), orzekając na podstawie analizy jego grafiki, paleografii oraz ortografii, że jest to falsyfikat. Uznała, że jest to fotografia wzoru kaligraficznego lub kopii, nie zaś tabliczki36. Swoje wnioski zawarła w artykule pt. Поддельная докирилическая рукопись opublikowanym w 1960 roku w czasopiśmie naukowym pt. „Вопросы языкознания”. Była to pierwsza w Rosji wzmianka jaka pojawiła się na temat Księgi Welesa. Od tego też momentu wśród lingwistów i historyków ugruntowała się opinia, że jest to fałszerstwo patriotyczne37. Problem autentyczności tego zabytku był szeroko omawiany w prasie rosyjskiej lat siedemdziesiątych.
Po śmierci Mirolubowa w 1970 roku dostęp do jego archiwów oraz zgodę na publikacje tekstów uzyskał z przyzwolenia wdowy Mikołaj Skrypnyk zabezpieczając się w ten sposób przed roszczeniami czasopisma „Жар-Птица”. Wykorzystał je w serii swoich broszur pt. Летопись дохристианской Руси – Украины i wydał w latach 1972 i 1975. Znalazły się w niej również fragmenty do tej pory nie publikowane, znalezione w zbiorach zmarłego. Najpełniejszy jak do tej pory zbiór tekstów „Welesowej knigi” wydał w latach 1983-1987 Borys Rebinder przy wykorzystaniu wydań Kura, Lesnego i Skrypnyka. W 1990 roku Księga Welesa doczekała się publikacji w Rosji i na Ukrainie dzięki staraniom Aleksandra Asowa (Busa Kresenia, Baraszkowa)38. Dwa lata później również z jego inicjatywy ukazała się w pozycji pt. Pyccкие Веды, gdzie wydawcy użyli alfabetu zrekonstruowanego na podstawie jedynej zachowanej fotografii. Publikacja ta przyczyniła się znacząco do wzrostu zainteresowania omawianymi tekstami. Księga Welesa ukazała się także m.in. w zbiorze pt. Мифы древних славян39. W wydaniu z 1997 roku Asow oświadczył, że wszystkie jak do tej pory publikacje wspomnianych tekstów były „niekanoniczne”, przyznając sobie w ten sposób wyłączność na ich właściwą treść. W komentarzach do tych wydań brak jakiejkolwiek wzmianki dotyczącej wątpliwości uczonych odnośnie autentyczności tego tekstu.

3.1.2 Zwolennicy


Obrońcy autentyczności Księgi Welesa sa przekonani, że ma ona ogromne znaczenie dla historii Słowian. W przeciwieństwie do ekspertów uważają, że jej teksty stanowią unikatowe źródło informacji na temat kultury, języka oraz wiary przodków narodów słowiańskich. W tym środowisku ważniejszy jest fakt, co ów zabytek sobą reprezentuje i jakie jest jego znaczenie, nie zaś uparte dowodzenie jego oryginalności40.
Głównym propagatorem Księgi Welesa jest wspomniany już Aleksander Asow, zarazem autor pierwszego pełnego jej tłumaczenia na współczesny język rosyjski. Od kilku lat jest inicjatorem kolejnych wydań tego dzieła, które jednak coraz bardziej odbiegają od wersji Mirolubowa i stają się własną twórczością Asowa. Zarazem jest to jedna z najbardziej popularnych postaci w rosyjskim ruchu neopogańskim, członek Kołomieńskiej Wspólnoty Pogańskiej. Asow określa Księgę Welesa jako „Święte Pismo Słowian”, stanowiące bezcenne źródło wiedzy na temat odległej przeszłości narodów słowiańskich. Utrzymuje, że jest to dzieło wołchwów nowogrodzkich wyryte lub zapisane na bukowych tabliczkach, które powstało w IX wieku41. Jednocześnie w niektórych wypowiedziach Asow dopuszcza możliwość, że tabliczki mogły powstać z inicjatywy Mirolubowa.

Brak poparcia dla autentyczności Księgi Welesa ze strony specjalistów Asow tłumaczy tym, że we współczesnej Rosji ideologia antynarodowa i antyrosyjska zastąpiła wcześniejszą komunistyczną. Początkowo uczeni uznali dzieło za wytwór białych emigrantów, przeznaczony do walki z komunizmem i ateizmem. Obecnie zaś zwalczają je w obawie przed tym, że idee w nim zawarte mogą zostać wykorzystane przez komunistów lub rosyjskich faszystów. Z kolei liczne sprzeczności i językowe dziwolągi Asow objaśnia tym, że Mirolubow nie kopiował tabliczek z myślą o ich publikowaniu, a zarazem faktem, że autor tabliczek mógł wiele informacji po prostu zmyślić1.
Do nielicznych zwolenników autentyczności Księgi Welesa starających się podejść do tego problemu naukowo należał wspomniany już wcześniej Lesnoj. Według niego podrobienie podobnego zabytku jest niemożliwe, ponieważ nie można znaleźć sensownej odpowiedzi na kilka zasadniczych pytań. Dotyczyły one: 1) wymyślenia techniki pisania na drewnianych tabliczkach, dzięki której litery zachowałyby się przez setki lat; 2) stworzenia alfabetu podobnego do cyrylicy, różniącego się jednak od niej brakiem kilku liter oraz obecnością wariantów; 3) wymyślenia odrębnego języka słowiańskiego; 4) napisania historii narodu wraz z jego stosunkami z innymi narodami, opisania powiązań międzyplemiennych oraz wydarzeń, o których wiemy bardzo mało lub wiemy niewiele; 5) przedstawienia mitologii dawnych Słowian, ich światopoglądu, obrzędowości, a przede wszystkim pokazania walki pogaństwa z chrześcijaństwem2. Przytoczone dowody na autentyczność Księgi Welesa zostały bardzo łatwo obalone przez innych badaczy uważających, że mają do czynienia z falsyfikatem3.
Do innych propagatorów Księgi Welesa należeli przede wszystkim tacy dziennikarze i literaci o nacjonalistycznej orientacji jak Walerij Jemielianow, Walerij Skurłatow, Jurij Biegunow, Igor Kobzew, Dmitrij Żukow. Zaliczali się do osób, dla których problem Księgi Welesa nie ma wymiaru czysto naukowego, lecz traktowany jest raczej jak walka patriotów z rusofobami4.

3.1.3 Przeciwnicy

W środowisku neopogan w autentyczność Księgi Welesa nie wierzy tylko Mikołaj Spierański (Wielimir), lider wspólnoty Коляда Вятичей5. Jego zdaniem, jest ona prawdopodobnie dziełem samego Mirolubowa. Tego typu fałszerstwo jest zrozumiałe ze względu na to, że wielu współczesnych wołchwów tworzy własne dzieła. Wielimir uważa, że Mirolubow zdecydował się poświęcić temu zadaniu znaczną część swojego życia, ponieważ był poganinem. Głównym celem jaki sobie postawił, było odrodzenie wiary pogańskiej w Rosji. Miałoby do tego dojść właśnie w wyniku sporów nad autentycznością wspomnianego dzieła, które niezależnie od pochodzenia przyciągnęłoby uwagę ludzi kultury do pogaństwa. Mirolubow kierował się nostalgiczną miłością do ojczyzny, co jest widoczne w jego wielu pracach.
Jednym z argumentów zaprzeczających autentyczności Księgi Welesa jest według Wielimira wzajemna relacja między bogami a ludźmi. We wszystkich zabytkach tamtego okresu są oni postawieni na równym poziomie, co stanowiło wspólną cechę narodów europejskich. Wyjątek stanowi tylko Księga Welesa, w której wyczuwalny jest ogromny dystans między tymi dwoma światami. Podobna relacja jest charakterystyczna dla tworzenia się państwowości. Wielimir wyciągnął stąd wniosek, że w Księdze Welesa mowa jest o wielkim państwie Rusów, które się rozpadło. Nie ma jednak wystarczających danych naukowych świadczących o jego istnieniu. Zadziwiająco racjonalny jest podział świata na duchowy i ludzki, co jest charakterystyczne dla współczesnego postrzegania świata. Widoczne są także liczne analogie z chrześcijaństwem6.

Przy badaniach nad autentycznością Księgi Welesa uczonych zastanawia fakt, że w historii jej znalezienia wiele jest momentów niejasnych, budzących wątpliwości, natomiast osoby mające dostęp do tekstu tabliczek przez wiele lat zachowywały milczenie. Podejrzane jest to, że w ciągu piętnastu lat przepisywania nie zostały nigdy sfotografowane, poddane badaniom przez specjalistów czy opublikowane w prasie, co pozwoliłoby udowodnić fakt ich istnienia. Nie znaleziono żadnych informacji na temat książęcego rodu Zadonskich czy Donskich w Rosji, jeśli natomiast chodzi o Kurakinych7, to ich majatek nie znajdował się we wskazanych wcześniej miejscach8. Taką samą zagadkową postacią jest Izenbek, który spędził życie samotnie, nie kontaktując się z nikim poza Mirolubowem. Nie potrafił także sprecyzować, gdzie dokładnie znalazł wspomniane tabliczki. Godne uwagi jest wyjaśnienie Mirolubowa odnośnie powodów, jakie skłoniły go do poświęcenia kopiowaniu tabliczek wielu lat życia. Przeczuwał mianowicie, że bezcenne teksty przepadną na zawsze, co zresztą się potwierdziło9. To właśnie on jest posądzany przez część przeciwników Księgi Welesa o jej podrobienie.
Uczeni przypuszczają, że za bodziec do stworzenia Księgi Welesa mogły posłużyć jakieś tabliczki z kolekcji mistyfikatorów dziewiętnastowiecznych. Ich zdaniem fałszerstwa mógł się dopuścić znany wówczas kolekcjoner starych rękopisów A. Sułakadzew (zmarł w 1832 roku). Człowiek ten posiadał całe archiwum (wyprzedane po jego śmierci), gdzie obok autentycznych zabytków przechowywał stworzone przez siebie falsyfikaty10.
W pozostawionym katalogu znaleziono pozycję, która miała być odpowiednikiem Księgi Welesa11. Zawierała nawet nazwisko autora, którym miałby być niejaki Jagiła (Jagajło) Gan żyjący w Ładodze w IX wieku12. Za życia Sułakadzewa nie dokonano oceny językoznawczej tych materiałów. Sposób zapisu liter w jego rękopisach jest podobny do widocznego na jedynej fotografii tabliczek. Zbieżna jest również metoda pisania słów z opuszczeniem samogłosek. Stopniowo wszystkie zawarte w tym katalogu rękopisy zaczęto uważać w świecie nauki za falsyfikaty. Nie wiadomo, czy znalazcy Księgi Welesa wiedzieli o zbiorach Sułakadzewa. Jeśli nie dysponowali informacją na ten temat, to prawdopodobnie nie mogli być fałszerzami. Można również założyć, że wiedzieli coś na ten temat, ale tego nie wyjawili13.
Badacze zwracają uwagę na język, jakim została napisana Księga Welesa. Zawiera ona mianowicie liczne lingwistyczne niedorzeczności, powtórzenia i wzajemne sprzeczności. Jej teksty są pozbawione logiki, jaka powinna cechować materiał historyczny14. Podane wiadomości nie są uściślone w czasie, nie mają odpowiedników źródłowych, często nie są znane nauce15. Nieznane są źródła, z których autor Księgi Welesa czerpał wiadomości, jak również pochodzenie tych tekstów, natomiast istnienia tabliczek nigdy nie udowodniono. Nie ma zgodności pomiędzy językiem tabliczek, a zasadami języka staroruskiego, na co po raz pierwszy zwróciła uwagę L. Żukowska podczas analizy wspomnianej fotografii. Ustalono, że w okresie, na który jest datowany ten rzekomy zabytek literatury, istniały tylko otwarte sylaby, samogłoski nosowe „O” i „E” oraz dźwięki” jać, Ь, Ъ. Po określonych spółgłoskach mogły występować tylko odpowiednie samogłoski. Badacze doszli do wniosku, że niektóre fragmenty pokazują zmiany, które zaszły w późniejszym okresie w innych językach słowiańskich (polskim, serbskim). Należą do nich m.in. brak umiejętności odpowiedniego oznaczenia samogłosek nosowych, wymieszanie „E” z jać czy stwardnienie spółgłosek szumiących i „Ц”16.

Do przeciwników autentyczności Księgi Welesa można zaliczyć oprócz wspomnianej Żukowskiej także O. Tworogowa, D. Lichaczowa, B. Rybakowa czy A. Kuźmina. Należy zaznaczyć, że w swoich badaniach opierają się tylko o dane dostępne w latach sześćdziesiątych.

Bez względu na to, czy Księga Welesa jest falsyfikatem, wywarła ona istotny wpływ na formowanie się neopogaństwa rosyjskiego jako jednej z gałęzi ideologii patriotycznej. Zaczęła stanowić źródło, z którego czerpano wiedzę na temat dawnych wierzeń, pod które z kolei podkładano określony fundament filozoficzny17.

3.2 Wsiejaswietnaja Gramota (ВсеЯСветная Грамота)

Niektórzy rosyjscy neopoganie uważają za święte pismo także twór pt. ВсеЯСветная Грамота. Powstała ona pod koniec lat siedemdziesiątych przy udziale Ananija Abramowa, który sam siebie woli nazywać Szubinem-Abramowem. Uważa się bowiem za potomka bojarów Szubinów, gdzie z pokolenia na pokolenie przekazywano sobie ustnie treść ВсеЯСветной Грамоты1. Mówi się także o tajnej sukcesywności wołchwów istniejącej przez wieki, którym była znana ta tajemnica. Przekazywano ją sobie drogą ustną z pokolenia na pokolenie. Jednym z takich żerców2 miał być rzekomo Puszkin, którego utwory maja dla nich szczególne znaczenie3. W 1987 roku w czasie założenia Rosyjskiej Akademii w Moskwie Abramow otrzymał tytuł „ludowego akademika”. Według niego w początkowej wersji owa ВсеЯСветная Грамота była znana już 7,5 tys. lat temu, została wówczas „sczytana z kosmosu”4. Abramow utrzymuje, że początkowo nie wolno mu było ujawnić tej tajemnicy.
W 1997 roku zostało zarejestrowane Объединение „ВсеЯСветная Грамота” będące sektą zwolenników tego dzieła, choć Abramow twierdzi, że stworzył tę organizację w 1979. Uważa się z reguły, że nauka głoszona przez to ugrupowanie ma charakter neopogański z elementami okultyzmu. Nie wszyscy jednak tak sądzą, gdyż Abramow przejawia przyjazny stosunek do wszelkich „nauczycieli duchowych”, w tym także do Chrystusa5. Adepci są zdania, ze tylko oni uzyskali dostęp do wiedzy, która nie jest znana przeciętnemu człowiekowi. Sedno tej teorii tkwi w tym, że zwykli ludzie czytają litery w języku rosyjskim jako tzw. „płaskie”, podczas gdy tak naprawdę mają być one „przestrzenne” i należy je czytać „w głąb”. Sztukę ich odczytywania posiedli jednak tylko wtajemniczeni członkowie wspomnianej organizacji, choć dawniej ta umiejętność była powszechnie znana6. W piśmie należy używać takich kombinacji znaków, które wywołują u ludzi pozytywne uczucia. Dla złych słów i pojęć zaleca się stosowanie złych liter7. Pierwotnie składała się ze stu czterdziestu siedmiu liter, obecnie zaś pozostały zaledwie trzydzieści trzy. Każda z nich oznaczała jakieś pojęcie o ukrytym sensie i pełniła określoną funkcję. Wiele z nich zostało zapomnianych, niektóre jednak zachowały się w Księdze Welesa. Inne zostały zrekonstruowane przez współczesnych wołchwów.
ВсеЯСветная Грамота ma za zadanie pomóc Słowianom w walce z tzw. „iwritami” (tj. Żydami), będącymi zdrajcami rodzaju ludzkiego8. Obecnie jej nauka niepostrzeżenie przenika do szkół i instytucji naukowych. Abramow pisał nawet odezwy do Putina, zarówno przed jego prezydenturą, jak i w jej trakcie. Nie wszyscy neopoganie odnoszą się życzliwie do tego dzieła (np. Kazakow z organizacji Союз Славянских Общин). Do zwolenników można zaliczyć np. członków ugrupowania К богослужению9.


Rozdział IV: Najważniejsze doktryny i ideolodzy




Część neopogan jest zdania, że kompleksowy światopogląd dawnych Słowian nie zachował się do naszych czasów. Pozostały jednak liczne ślady dawnych wierzeń, które należy zebrać i na ich podstawie dotrzeć do istoty przedchrześcijańskiego postrzegania świata. Jednocześnie twierdzą oni, że obecnie nastąpił nowy, bardziej świadomy etap w rozwoju pogaństwa będący m.in. wynikiem oddziaływania cywilizacji chrześcijańskiej10.
Współczesny światopogląd neopoganie uważają za jednolity, pozbawiony wzajemnych sprzeczności system religijny. Na skutek braku wystarczających źródeł pisanych często jednak nie mogą dojść do porozumienia, jeśli chodzi o zasady ich wiary. Wynikiem takiego stanu rzeczy są wykluczające się punkty widzenia dotyczące tych samych kwestii, jak również kilka odmiennych doktryn stworzonych przez wiodących ideologów ruchu neopogańskiego. Dla jednych najważniejszą sprawą jest działalność polityczna, podczas gdy inni preferują zagadnienia ekologiczne11. Można powiedzieć, że ideologia neopogańska wciąż znajduje się na etapie kształtowania.
Podstawę światopoglądu neopogańskiego stanowi indywidualne doskonalenie się człowieka będącego jednostką twórczą. Ideologia ta rozwijała się w środowisku miejskiej inteligencji, stąd też reprezentuje cechy charakterystyczne dla tej sfery. Chociaż głosi zasadę życia w zgodzie z prawami natury, niewielu neopogan jej przestrzega12. Neopogaństwo może być uważane za światopogląd, w którym współcześni szukają odpowiedzi na podstawowe pytania postawione im przez dzisiejszy świat.

4.1 Wedyzm

Termin ten wprowadził w latach pięćdziesiątych XX wieku Jurij Mirolubow13 stając się w ten sposób niejako prorokiem, gdyż słowo to posłużyło do oficjalnego określenia nauki neopogan w latach siedemdziesiątych14. Nazwy tej użył następnie Wiktor Bezwerchij (Ostromir) w odniesieniu do głoszonej przez siebie nauki. Wcześniej w 1986 roku stanął na czele Общества волхвов, tajnego ugrupowania złożonego głównie ze słuchaczy szkół wojskowych. W dwa lata później za rozprzestrzenianie faszyzmu i organizowanie grup bojowych otrzymał ostrzeżenie od KGB. W latach 1992-1995 stanął przed sądem
za rozniecanie waśni narodowościowych, został jednak uniewinniony. Stał się faktycznym ideologiem i liderem organizacji Союз Венедов i pełnił tę funkcję do 1996 roku, kiedy to przekazał pełnomocnictwa przewodniczącego swojemu uczniowi J. Sokołowowi. Sam natomiast wyjechał z Petersburga, by oddać się rozmyślaniom filozoficznym na łonie przyrody (zmarł w 2000 roku)15.
Główne zasady światopoglądu wedyjskiego zawarte zostały w dokumencie organizacji pt. „Ведическая концепция”. Sprowadzają się one do trzech podstawowych założeń:

„1. Почитать и сохранять Природу, жить в соответствии с ее требованиями, познавать законы ее саморазвития, приумножать научное ведание. Решительно отвергать всякую религию, всякую веру в сверхприродное.
2. Сохранять генофонд, соблюдать чистоту крови. Решительно отвергать любые концепции интернационализма.
3. Бороться за социальную справедливость в человеческом обществе полноценных тружеников и необходимых материальных и духовых благ, за справедливое руководство всеми народами мира (на основе накопленного опыта). Решительно отвергать лживые концепции о равенстве всех людей, о неизбежности борьбы классов в пределах единокровного народа, о праве на господство одних народов над другими (христианство, маркс-ленинизм, национализм)”16.

Ten system myślenia został określony jako tzw. Здравомыслие (zdrowy rozsądek), co oznacza „kult ludzkiego umysłu oraz wiedzy”. Członkowie tego ugrupowania są zdania, że w naszych czasach należy odrzucić wszelkie religie i wiarę w zjawiska nadprzyrodzone. Wzywają do odrodzenia wiary ludowej rozumianej jako kult człowieczych możliwości i nauki17. Za główną zasadę światopoglądu wedyjskiego została uznana dialektyka18 zdefiniowana jako „zbiór najważniejszych praw samoistnego rozwoju przyrody”. Ma ona właśnie podkreślać bezsensowność wyobrażeń na temat boga i zjawisk nadprzyrodzonych. Taka postawa nie oznacza jednak czysto materialistycznego podejścia, gdyż ważną rolę w wedyjskim postrzeganiu świata odgrywa kult przyrody.
Za Wenedów19 uważane są „narody Eurazji zajmujące się uprawą roli” przede wszystkim pochodzenia aryjskiego i ugrofińskiego. Przyroda była odbierana przez nich jako samoistna siła zdolna do tworzenia, której jednak nie starano się personifikować. Zwolennicy wedyzmu w sposób swobodny rekonstruują dawną aryjską religię uważając ją za tożsamą ze słowiańskim pogaństwem. Rosyjskie prawosławie traktowane jest przez nich jako stadium rozwoju pogaństwa słowiańsko-aryjskiego.
Terminem „wedyzm” posługuje się również m.in. Aleksander Asow. W jego rozumieniu jest to przeciwieństwo politeizmu oznaczające swego rodzaju wiarę w jednego Boga ukrytą za wieloma bóstwami20. Powołując się przy tym zwykle na Księgę Welesa twierdzi, że Bóg jest zarówno jeden, jak i mnogi21.


4.2 Doktryna Aleksieja Dobrowolskiego

Człowiek ten, znany w środowisku neopogańskim pod słowiańskim imieniem Dobrosław, nazywany jest często „wiodącym ideologiem” tego ruchu. Szczególną popularność zyskał sobie w jego najbardziej radykalnym skrzydle z racji otwartej pozycji profaszystowskiej. W 1999 roku został uznany za „Naczelnego Wołchwa” organizacji Союз Cлавянских Общин bliskiej tego typu przekonaniom22. W przeciwieństwie do innych przedstawicieli neopogaństwa skupionych przede wszystkim w środowisku miejskim założył swoją wspólnotę we wsi Wiesieniewo (okręg kirowski). Od 1990 roku mieszka tam wraz z synami: Siergiejem (Rodostawem) i Aleksandrem (Wiatyczem) prowadząc gospodarstwo ekologiczne. Wiesieniewo stało się centrum pielgrzymowania neopogan z całej Rosji.  Jest autorem pracy pt. Арома-Йога oraz programowego artykułu pt. Стрелы Ярилы opublikowanego po raz pierwszy w roku 198923. Oprócz tego stał się również twórcą pierwszego krótkiego kalendarza pogańskiego oraz wielu innych prac dotyczących tej problematyki.
Dobrosław był w przeszłości niejednokrotnie sądzony za działalność antyradziecką, jak również osadzany w zakładach psychiatrycznych. Należał do takich organizacji jak: Русская национально-социалистическая партия24 czy Народно-трудовой союз25. W 1961 roku przyjął chrzest wychodząc z założenia, że Rosjanin powinien być prawosławny. Począwszy od 1969 roku zaczął się interesować naukami ezoterycznymi Heleny Bławackiej, następnie parapsychologią, wróżbiarstwem, uzdrowicielstwem i niezwykłymi możliwościami ludzkiego organizmu. Po wielu latach poszukiwań duchowych przeszedł w końcu na pogaństwo. Przy współpracy Konstantina Smirnowa-Ostaszwili zaczął występować z wykładami na ten temat, a także organizować pogańskie święta. W 1989 roku przyjął słowiańskie imię Dobrosław26. Kilka lat później został mianowany wodzem organizacji Русское Освободительное Движение stawiającej sobie za cel uwolnienie narodu, ojczyzny i przyrody spod wpływu obcego jarzma.
Aleksiej Dobrowolski pojmuje pogaństwo jako harmonię z przyrodą, poczucie własnej wartości narodowej oraz sprawiedliwy ustrój społeczny. Swoją ideologię określił mianem „rosyjskiego narodowego socjalizmu”. Wśród głównych założeń jego nauki można wymienić uznanie pogaństwa za „naturalny światopogląd słowiański” oraz przyznanie chrześcijaństwu statusu obcej religii narzuconej siłą z zewnątrz27. Za najważniejszy cel stawia sobie ocalenie narodu, co miałoby nastąpić w wyniku uratowania przyrody. Uważa, że przetrwanie ludzkości w warunkach ewentualnej katastrofy ekologicznej jest możliwe dzięki panteistycznemu spojrzeniu na świat.
Jego doktryna oparta jest na kulcie fallicznym28 oraz na kulcie życiodajnych sił przyrody. W związku z tym najważniejszym bóstwem jest dla niego Jaryła-Słońce. Za największą wartość uważa życie człowieka na Ziemi. Radość życia tu i teraz przeciwstawia chrześcijańskiej idei cierpienia prowadzącej do szczęścia w zaświatach, głęboko obcej ludzkiej naturze. Centralny punkt jego światopoglądu stanowi miłość cielesna oraz koncepcja męskiego pierwiastka w przyrodzie, a co za tym idzie, oddawanie czci męskiemu organowi płciowemu (określanemu jako tzw. „Хер” lub „Ярая сила”). Zasadnicze znaczenie ma tzw. „Heroiczny Erot”, który uosabia potężne, miłosne przyciąganie w przyrodzie29. Rytuały mają zatem formę erotycznych tańców wokół mającego go symbolizować słupa.  Tego typu zabawy mają symbolizować zdrowie, zarówno fizyczne, jak i moralne. Mają także odzwierciedlać twórczą potęgę przyrody czuwającą nad przetrwaniem Słowian. Według Dobrosława obrzędy noszą charakter okultystyczny. Wbrew pozorom nie posiadają one wyłącznie znaczenia umownego, lecz przede wszystkim kryją w sobie ukrytą, tajną treść i sięgają w inne wymiary30.
Pomimo otwarcie pogańskiej postawy życiowej i negatywnego stosunku do Chrystusa Dobrosław włącza do swojej nauki również niektóre idee chrześcijańskie. Należy do nich poczucie winy oraz potrzeba jej odkupienia. Naprawienie wyrządzonego zła dostrzega w troskliwym stosunku wobec przyrody. Chrześcijańskiego pochodzenia jest również jego wiara w nagrodę po śmierci i wyższą sprawiedliwość, choć z drugiej strony podkreśla on bezinteresowność słowiańskiego bohaterstwa i poświęcenia31.


4.3 Nikołaj Spierański

Jego doktryna zwana jest religią ocalenia z racji tego, że ratunek widzi we właściwym stosunku człowieka wobec otaczającej przyrody. Według niego, z powodu naruszania jej praw, zbliża się kres zachodniej cywilizacji. Świat ulegnie zagładzie, jeśli ludzkość nie zrozumie, że wyższe wartości można znaleźć tylko w sferze przyrody. Konieczne jest rozwiązanie podstawowych problemów ekologicznych, a także stworzenie społeczeństwa, które żyłoby w równowadze z naturalnym środowiskiem zamieszkania. Powinno ono tak zmienić styl życia, aby wejść w harmonię z przyrodą. Cywilizacja techniczna powinna zagwarantować człowiekowi dobra materialne, jednocześnie jednak należy umieć rezygnować z wszelkich zbędnych rzeczy. Nie można doprowadzić do tego, aby ludzkość uległa samozagładzie32.
Spierański odrzuca chrześcijaństwo jako religię opartą w swych założeniach na „ideologii semickiej”. Jest zdania, że w obliczu globalnej katastrofy przywódcy chrześcijańscy wezwą do modlitwy, kajania się za grzechy i nie sprzeciwiania „karze bożej”. Wówczas jedyną siłą, która zdolna będzie do przeciwstawienia się złu, staną się poganie.
Z drugiej jednak strony popiera „rosyjskie chrześcijaństwo ludowe”, które według niego zatraciło już obce elementy. Należy do przeciwników łączenia słowiańskiego pogaństwa z innymi tradycjami33. Choć nie wszyscy podzielają to zdanie, Spierański uważa, że pogaństwo może być traktowane jako religia. Jednym z podstawowych jego celów jest dążenie do prawdy duchowej, jak również uświadomienie człowiekowi jego naturalnej godności.
Wielimir jest autorem wielu prac dotyczących neopogaństwa, np. О ведических началах русского язычества, Грозовой миф и судьба России, Язычники отвечают, Дарна или учение о жизни в Природе.

4.4 Родобожие Goliakowa

Autorem tej doktryny jest W. Goliakow, lider wspólnoty Схорон еж словен. Jej podstawowe zasady sprowadzają się do trzech punktów (run): 1) Bóg jest wszystkim;  2) wszystko jest Bogiem; 3) co jest to jest1. Największe znaczenie ma trzecia runa i stanowi główną zasadę, którą kierują się członkowie tej wspólnoty w życiu codziennym. Ma ona za zadanie uświadomić, że pewnych rzeczy nie da się wyjaśnić, a wszelkie próby czynione w tym kierunku pozbawione są sensu. Zasady te zostały sformułowane w tekście zwanym „Tryzną” pisanym na wilczej skórze i wykorzystywanym w czasie obrzędów2.
Goliakow uważa, że człowiek nie może poznać boga w oderwaniu od przyrody. Wiarę słowiańską można odrodzić tylko poprzez obserwację przyrody bez udziału książek. Świętość oznacza dla niego nie bezgrzeszność, lecz mówienie rzeczy zgodnych z prawdą. Za świętego uważany jest człowiek, który wygłosił coś odpowiadającego rzeczywistości. Bez względu na liczne imiona, bóg jest jeden. Nie można jednak powiedzieć, że jest dobry lub zły, gdyż zawiera obie te cechy. Każdy naród ma prawo do własnego wyobrażenia boga i może stworzyć własny panteon jego wcieleń. Goliakow wprowadza pojęcia Wszechboga, Trygława oraz tzw. „Подобный Завяз”. Trygław składa się z wcieleń Wszechboga: Przyrody (matki), Swaroga oraz boga Czasu. Układ ten przypomina chrześcijańską Trójcę, różni się jednak tym, że ma matkę-Przyrodę. Wynika to stąd, że bóg w pojęciu Goliakowa rodzi, a nie tworzy. Z kolei „Подобный Завяз” stanowi system wzajemnych relacji pomiędzy poszczególnymi wcieleniami Wszechboga.
W tej doktrynie nie istnieje pojęcie śmierci, ponieważ wszystko rodzi się po to, aby umrzeć, a następnie na nowo się odrodzić. Ludzie są zmuszeni walczyć o istnienie, co polega na zmaganiu się z Czasem, nie zaś na zdobywaniu dóbr. Sens walki polega na przedłużeniu czasu danego człowiekowi na wypełnienie swojego zadania. Bój ten jest nacechowany stałością zwycięstw i porażek oraz narodzin i śmierci. Człowiek osiąga wieczność poprzez swoich przodków i potomków. Tylko przez cześć dla przodków możliwy jest powrót do jedynego boga3.


4.5 Славяно-горицкая борьба

Jest to słowiańska sztuka walki, rodzaj pojedynku sportowego, inaczej zwana „ратоборства”. Czasami można się również spotkać z określeniem „русская драка”. Stała się ona w pewien sposób znakiem rozpoznawczym ruchu neopogańskiego i w znacznym stopniu przyczyniła się do jego rozpowszechnienia na terytorium Rosji4. Nie jest to jakiś konkretny styl, który istniał w określonym okresie historycznym. Stanowi raczej zbiór elementów pochodzących z różnych rodzajów rosyjskiej walki, o których udało się zebrać materiał5.
System ten został opracowany w I poł. lat osiemdziesiątych przez Aleksandra Biełowa (Sielidora). Pod koniec lat siedemdziesiątych zainteresował się on modnym w tym czasie karate6, co zaowocowało pomysłem stworzenia analogicznego systemu w Rosji. W swoich poszukiwaniach korzystał z pomocy m.in. B. W. Gorbunowa, etnografa, specjalisty od obrzędowej walki ludowej. Pierwsze publikacje poświęcone tej dziedzinie pojawiły się w czasopiśmie „Клуб” w połowie lat osiemdziesiątych i wywołały dużą sensację.
Do połowy lat dziewięćdziesiątych praktycznie jedynym centrum szkolącym w tym kierunku była założona przez Biełowa organizacja o nazwie Национальный клуб древнерусских ратоборств. W latach 1997-98 doszło w niej do rozłamu, w wyniku czego powstało pod tym samym zwierzchnictwem ugrupowanie Всемирная лига славяно-горицкой борьбы, gdzie grono członków zostało ściśle ograniczone. Pozostały ruch podzielił się natomiast na wiele małych klubów7. Od 1994 roku odbywają się mistrzostwa Rosji oraz zawody okręgowe w tej dyscyplinie.
Samą nazwę „славяно-горицкая борьба” wymyślił Biełow od słowa „горица”, co oznacza kurhan, gdzie na tryźnie8 przeprowadzano rytualne pojedynki na cześć poległych wojowników. Według niego miały one polegać na demonstracji siły, a nie na dążeniu do zwycięstwa. Cлавяно-горицкая борьба składa się z czterech podstawowych odmian objętych wspólną nazwą: walki klasycznej, szturmowej, totalnej i wojenno-użytkowej9.
 Obecnie Biełow jest nie tylko trenerem, ale również autorem wielu artykułów dotyczących rosyjskiego neopogaństwa. Współuczestniczy także w redagowaniu czasopisma poświęconego sztukom walki pt. „Русский стиль” oraz stoi na czele organizacji neopogańskiej Русское воинское сословие10. Słowiańskie sztuki walki uprawia na dzień dzisiejszy około 40 tys. osób. Często nie są one związane z pogaństwem, lecz nierzadko ich stosunek do niego zmienia się pozytywnie poprzez zainteresowanie tą dyscypliną sportu11.
W ostatnim czasie cлавяно-горицкая борьба zyskała popularność nie tylko w Rosji, ale także w krajach WNP, w Bułgarii, we Włoszech i w Japonii12. Według słów Biełowa niektóre wypracowane techniki bywają wykorzystywane przez Specnaz13.  


4.6 Cechy wspólne ideologii neopogańskiej

Choć współczesne pogaństwo cechuje duży eklektyzm, jeśli chodzi o system światopoglądowy, to można doszukać się w nim również wartości, które je scalają. Brytyjska organizacja Pagan Federation, zrzeszająca większość ugrupowań neopogańskich na świecie, wyodrębniła trzy z nich jako najważniejsze14. Należą do nich: 1) Miłość do Natury oraz więź z nią; 2) pogańska etyka zawierająca się w haśle: „rób co chcesz, ale nikogo nie krzywdź”; 3) Koncepcja Bogini i Boga15. Doktrynę ideologiczną można rozpatrywać z punktu widzenia kilku aspektów: religijno-filozoficznego, etniczno-historycznego i przyrodniczo-ekologicznego.

Etyka pogańska oznacza życie zgodnie z prawami wszechświata, zwanymi również prawami Swaroga. Ma ona formę nieokreślonego imperatywu etycznego, streszczanego w pozytywnych hasłach typu: „żyj sam i nie przeszkadzaj żyć innym” czy „żyj  w zgodzie ze światem”. Pod tym pojęciem kryje się całokształt praw naturalnych (chemicznych, fizycznych i innych) połączony z etyką wszechświata. Mowa tutaj o siłach działających obok ludzi i przenikających ich. W etyce wszechświata nie rozróżnia się pojęć dobra i zła, istnieje tylko opozycja Prawdy i Krzywdy. Odrzuca ona chrześcijańską moralność grzechu i poczucia winy.  Istnieje również prawo celowości, które zaleca podążanie drogą najbardziej optymalną, a jednocześnie najmniej szkodliwą. Kluczem do etyki jest pojęcie wyboru. W życiu zwycięża nie dobry, lecz mądry, a więc znający prawa rządzące przyrodą. Zadaniem każdego człowieka jest odkrycie swojej prawdziwej natury, a następnie jej rozwijanie w zgodzie z otaczającym światem16.
Dużą rolę w światopoglądzie neopogańskim odgrywa również poszanowanie dla przyrody. Odrzucane są chrześcijańskie dogmaty podkreślające nadrzędną rolę człowieka w otaczającym świecie. Potępia się także jego dominację nad przyrodą, która doprowadza do jej zniszczenia. Oddawana jest natomiast cześć dla siły życiowej oraz dla nieprzerwanego cyklu życia i śmierci.
Zasadniczy wpływ na kształtowanie się światopoglądu neopogańskiego wywiera również mitologia słowiańska oraz idea nacjonalistyczna, które zostały omówione w osobnych rozdziałach.  Z nastrojami nacjonalistycznymi w środowisku neopogańskim ściśle związany jest negatywny stosunek do chrześcijaństwa. Niewielu neopoganom udaje się jednak odciąć całkowicie od spuścizny chrześcijańskiej mimo tak krytycznego wobec niej stosunku.



Rozdział V: Idea nacjonalistyczna



Nurt nacjonalistyczny i problem aryjski zajmuje w ideologii współczesnego pogaństwa miejsce wyjątkowe. Zarówno bowiem w Rosji jak i na całym świecie odrodzenie pradawnych kultów stanowi reakcję na poczucie zatracania tożsamości narodowej17.
W odróżnieniu jednak od zachodnich ugrupowań rosyjskie ruchy są nacechowane wysokim stopniem polityzacji. Wspólnoty neopogańskie często są powiązane z organizacjami o orientacji nacjonalistycznej i skrajnie prawicowej. Dla licznych neopogan ich ruch jest wręcz tożsamy z nacjonalizmem, a oni sami deklarują wielką miłość do ojczyzny i narodu rosyjskiego.
Od innych nurtów nacjonalistycznych neopogaństwo różni się tym, że zasadniczo odrzuca wartości rosyjskiego prawosławia, uważając je za zbyt pasywne i nastawione pokojowo. Nie dotyczy to jednak całego nurtu, gdyż część neopogan należy do organizacji narodowo-patriotycznych, gdzie prawosławie jest szeroko propagowane. Próbują oni wówczas załagodzić zaistniałe sprzeczności i dojść do kompromisu w walce przeciwko wspólnemu wrogowi. Czynią to np. drogą uznania prawosławia za wyższy przejaw wedyzmu, czyli rosyjskiego pogaństwa. Część neopogan uważa, że rosyjskie prawosławie wchłonęło wiele przedchrześcijańskich wierzeń i obrzędów, natomiast rzeczywista dwuwyznaniowość18 nigdy nie została do końca wykorzeniona. Ich zdaniem prawosławie zachowało „zdrową pogańską podstawę” odrzucając „cechy semickie” swoiste dla wiary chrześcijańskiej19. Tak więc prawosławie uważane jest często za „młodszego brata” rosyjskiego pogaństwa20. Taka postawa jest raczej niechętnie przyjmowana przez prawosławnych nacjonalistów, którzy nie zgadzają się z pozbawieniem ich religii cech chrześcijańskich. Wśród neopogan brak zatem jednoznacznej postawy wobec rosyjskiego prawosławia.


5.1 Mit aryjski

Początki mitu aryjskiego sięgają okresu sprzed II wojny światowej i są związane z takimi postaciami jak np. Alfred Rosenberg21, Julius Evola22, a wcześniej także Helena Bławacka23 oraz jej zwolennicy - Mikołaj i Helena Rerichowie. Mit ten został ukształtowany w oparciu o takie utwory jak: Księga Welesa, Protokoły Mędrców Syjonu24 czy Mit dwudziestego wieku. Idea zyskała na popularności w latach siedemdziesiątych w kręgach kształtującego się w tym czasie radykalnego nacjonalizmu. Podwaliny pod podstawy rosyjskiej wersji mitu aryjskiego położył wspomniany W. Jemielianow25. Na początku lat dziewięćdziesiątych pojawiła się koncepcja tzw. Północnej Praojczyzny (Hiperborei) stanowiąca słowiańską wersję germańskiego mitu aryjskiego. Okazała się ona zbieżna z treścią Księgi Welesa. Idea ta trafiła na bardzo podatny grunt, jaki stanowili radykalni rosyjscy nacjonaliści.
Mit o Polarnej Praojczyźnie zakłada, że Aryjczycy pochodzą z bieguna północnego, na którym w pradawnych czasach warunki klimatyczne miały sprzyjać osiedleniu. Następnie z powodu znacznego ochłodzenia w tej strefie zostali zmuszeni do przemieszczenia się na południe. Początkowo przenieśli się na Południowy Ural, skąd rozprzestrzenili się na całą Eurazję, stając się nosicielami wysokiej kultury26. Wersje dotyczące położenia geograficznego owej Hiperborei nie są do końca zbieżne. Jedna z nich podaje, że mieściła się ona w rejonie grzbietu im. Łomonosowa znajdującego się obecnie pod wodą, a odkrytego w 1948 roku27. Z kolei jeden z zagorzałych zwolenników Północnej Praojczyzny, W. Demin, doszukuje się jej na Półwyspie Kolskim, dokąd nawet zorganizował ekspedycję naukową „Hiperborea-97”. Miała ona na celu zweryfikowanie hipotezy o istnieniu „najstarszej cywilizacji białych ludzi”. Nie zdołał jednak udowodnić naukowo jej istnienia. Oprócz Demina, propagatorką tej teorii jest indolog Gusiewa uważająca, że Aryjczycy i Słowianie żyli w jednym rejonie obok siebie. Podkreśla, że istnieje szereg podobieństw między językami słowiańskimi a sanskrytem.
Mit o Północnej Praojczyźnie ukazuje Rosjan jako najstarsze plemię, które właśnie w Arktyce miało opracować system wiedzy wedyjskiej. Mieli też być wynalazcami pierwszego piśmiennictwa. Zwolennicy tej teorii upatrują w nich krzewicieli kultury wśród innych narodów, jak również założycieli wielu starożytnych cywilizacji. O jej popularności wśród rosyjskich neopogan świadczy chociażby fakt, że w świątyniach niektórych wspólnot ołtarz ofiarny, jak również wizerunek bożka są skierowane ku północy, gdzie znajduje się także siedlisko pogańskich bogów. W tym samym kierunku są zwrócone twarze wołchwów i wiernych w czasie rytuałów. Jest to także widoczne w kalendarzu neopogańskim liczonym od końca epoki Północnej Praojczyzny28.
Inne wersje mitu aryjskiego umieszczają dawnych Słowian-Rusów o wiele dalej na południe – w rejonach nadkaspijskich, nadczarnomorskich lub w Azji Mniejszej. Wspólną cechą wszystkich tych wariantów jest utożsamianie dalekich przodków Rosjan z Praindoeoropejczykami z pominięciem innych narodów.
Przyczyn tak wielkiej popularności mitu aryjskiego w środowisku nacjonalistów można wymienić kilka. Koncepcja o Polarnej Cywilizacji kojarzona jest z zachowaniem czystości rosyjskiej kultury. Szczególnego znaczenia nabrała po upadku ZSRR, ponieważ
w wyniku odłączenia się republik Rosja rzeczywiście stała się krajem północnym. Inną przesłanką są obawy dotyczące jedności terytorialnej Rosji. Po rozpadzie Związku Radzieckiego Rosjanie, którzy nagle znaleźli się poza granicami swojego państwa boleśnie odczuli zmianę dotychczasowej sytuacji. Na odciętych terytoriach z gospodarzy przeszli w pewnym momencie do rangi mniejszości narodowej29. Wreszcie mit ten znacznie ułatwia zdemaskowanie wroga, którego można obarczyć odpowiedzialnością za wszelkie nieszczęścia współczesnej Rosji30.

5.2 Obraz wroga

Potrzeba zwrócenia się przeciwko takiemu wrogowi jest ściśle związana z ideą aryjską. W przypadku neopogan po przeciwnej stronie barykady stoją Żydzi i chrześcijaństwo. Według nich zagrożenie dla świata niesie „międzynarodowy syjonizm”, który zagarnia władzę w kolejnych krajach. Przygotowuje się także do decydującej bitwy z Rosjanami, mającej rozstrzygnąć kwestię panowania nad światem.
Religią narzuconą w tym celu przez Żydów jest dla neopogan chrześcijaństwo (określane również jako Judeo-chrześcijaństwo). Stworzyli tę religię jakoby specjalnie, aby ujarzmić wszystkie pozostałe narody. Uznawane jest za obcą ideologię przyniesioną
z zewnątrz i sprzeczną z rosyjskim duchem. Według neopogan, wprowadzenie chrześcijaństwa doprowadziło upadku i zniewolenia, a z ludzi uczyniło niewolników. Jest ono winne przestępstw przeciwko rodzajowi ludzkiemu, w szczególności przeciw Rosjanom. Przejście na chrześcijaństwo jakiegoś narodu miało zawsze nadszarpywać siłę życiową miejscowej duchowości1. Zarzucana jest mu pogarda dla radości życia na ziemi oraz oczekiwanie na nagrodę wieczną po śmierci. Zdaniem neopogan, właśnie w tym należy szukać przyczyn bezmyślnego obchodzenia się człowieka ze środowiskiem naturalnym.
Chrześcijaństwo jest również oskarżane o ścisły związek z państwem, a także brak tolerancji dla innych poglądów. Jego ascetyzm uważany jest za niezgodny z ludzką naturą i szkodliwy dla życia2. Religia ta wymusza na ludziach pokorne, pasywne zachowanie kładąc nacisk na zgodę i wzajemne zrozumienie. Tego typu założenia są całkowicie obce światopoglądowi neopogańskiemu, kładącemu nacisk na aktywną postawę wobec życia.




5.3 Wielka przeszłość

Rola, jaką pełni mit historyczny, jest bardzo istotna dla podtrzymania świadomości narodowej. Im bardziej bowiem znamienita wydaje się narodowi jego historia, tym chętniej jest on skłonny do odgrywania ważnej roli we współczesnym świecie. W dzisiejszej ideologii nacjonalistycznej ten aspekt nabrał szczególnego znaczenia. Ma to związek z tym, że w czasach pierestrojki oficjalną historię Rosji zaczęto poszerzać o nowe mity, które stały się szokiem dla obywateli. Taka interpretacja historii ukazywała bowiem przeszłość Rosji jako wspanialszą i starszą niż do tej pory sądzono3.
Swoistą cechę rosyjskiego neopogaństwa stanowi sztuczne rozszerzenie granic historii swojego narodu w czasie i w przestrzeni. Ma to na celu udowodnienie, że państwo rosyjskie istniało na swoim terytorium niemal od zawsze, a jego dzieje uchodzą w daleką przeszłość, nie objętą przez znane źródła pisane4. Szczególnym zainteresowaniem cieszy się okres przedchrześcijański uważany w tym środowisku za najważniejszy i najbardziej owocny w historii. W tym czasie naród nie był jeszcze zdeprawowany wpływami zewnętrznymi, cechowała go pierwotna czystość. Wtedy też wypracował najdoskonalszą ideologię na świecie, dzięki której mógł dokonywać wielkich czynów i wygrywać wojny. Okres ten neopoganie uważają za najbardziej znaczące - jak do tej pory - osiągnięcie intelektualne ludzkości. Przyjęcie chrześcijaństwa położyło jednak kres temu „złotemu wiekowi”, a wraz z nim nastąpił chaos i upadek cywilizacyjny.

Wzrost nastrojów nacjonalistycznych związany był ze zjawiskiem powrotu do pogaństwa. Nic dziwnego zatem, że ideologia skrajnie radykalnych ruchów politycznych bazuje na wartościach neopogańskich, wśród których ważne miejsce zajmuje antysemityzm i rasizm. W Rosji znanych jest kilkanaście ekstremistycznych partii i ruchów politycznych o tego typu podłożu5. Oprócz omówionych poniżej należą do nich także m.in.: Национально-демократическая партия (Jewgienija Kryłowa i Romana Perina), Народно-социальная партия – Молодежный фронт (Aleksieja Andrejewa), Право-радикальная партия (Andrieja Archipowa i Sergieja Żarikowa), Национально-республиканская партия России (Jurija A. Bieliajewa), Всеславянский Собор (Władimira Popowa), Русский Общинный Союз (Aleksandra Suradskogo), Русское Национальное Единство (Barkaszowa) i inne6.

5.4 Stowarzyszenie „Pamięć” (Общество „Память”)

Za ojca całego obecnego ruchu nacjonalistycznego w Rosji jest uważany wśród niektórych kręgów Walerij Nikołajewicz Jemielianow (1929-1999) – doktor nauk ekonomicznych, arabista – semitolog, pisarz7. Według jego słów, jako dziecko był świadkiem ucieczki Żydów z oblężonej Moskwy wraz z zagrabionymi dobrami oraz rozstrzelania przez czekistów siedmiu robotników próbujących ich zatrzymać. Postanowił wówczas rozwiązać zagadkę: dlaczego rozstrzelano właśnie robotników, a nie uciekinierów skoro według rozporządzenia Stalina zabić należało tych ostatnich. Ten incydent stał się prawdopodobnie przyczyną jego późniejszego antysemityzmu. Z uwagi na to, że pracował jako wykładowca w Wyższej Szkole Partyjnej przy KC KPZR, miał dostęp do archiwów bolszewickich8. Na początku lat siedemdziesiątych zajął się działalnością polityczną m.in. opowiadając się przeciwko Sołżenicynowi i ruchowi dysydenckiemu, a także należąc w latach 1977-78 do „kółka antysyjonistycznego”9.
W 1979 roku rozpowszechnił Desyjonizację, za którą został wykluczony z partii i osadzony w zakładzie psychiatrycznym na sześć lat10. Książka stała się sztandarowym dziełem całego pokolenia nacjonalistów. Jemielianow przedstawił w niej koncepcję zapożyczoną z Protokołów Mędrców Syjonu, która ukazuje historię jako wojnę Żydów przeciwko ludzkości o panowanie nad światem. Świat aryjski z Rosją na czele jest tutaj przeciwstawiony syjonistycznemu spiskowi, który podsunął światu chrześcijaństwo i komunizm. Stąd najlepszą alternatywą byłoby zwrócenie się ku pogaństwu11. Uznał także Żydów za profesjonalnych przestępców, którzy utworzyli odrębną rasę.
W jednym z rozdziałów autor umieścił projekt Statutu Ogólnoświatowego Antysyjonistycznego i Antymasońskiego Frontu „Pamięć” – organizacji o zabarwieniu antychrześcijańskim i pogańskim, którą założył w 1986 roku. Wcześniej współpracował jakiś czas z Patriotycznym Zrzeszeniem „Pamięć” D.Wasiliewa. W 1991 roku nazwa ugrupowania Jemielianowa została zmieniona na „Stowarzyszenie <Pamięć>”, które to określenie było do tej pory używane ogólnie w odniesieniu do całego ruchu 12. Lider wezwał do wytępienia wszystkich Żydów, aby uchronić ludzkość przed syjonistycznym panowaniem nad światem oraz do ustanowienia w Rosji monarchii, gdzie dynastię mieliby zapoczątkować wnukowie Stalina.
W 1989 roku Jemielianow stał się jednym z przywódców Московской славяно-языческой общины. Został jednak z niej wygnany przez A. Biełowa13 z powodu zbyt radykalnych poglądów politycznych.

5.5 Rosyjska Partia Rosji (Русская Партия России)

Powstała w latach 1989-1990 z inicjatywy ucznia Jemielianowa – Wiktora Korczagina, będącego podobnie jak poprzednik zwolennikiem antysemityzmu i antychrześcijaństwa. Komitet organizacyjny partii utworzył się w obrębie założonej przez niego w 1990 roku cokwartalnej gazety „Русские ведомости”14. Program ugrupowania opublikowany zaraz po zjeździe założycielskim określał partię jako: „antykomunistyczną, antymarksistowską, antychrześcijańską, antysyjonistyczną”, gdyż według Korczagina u podstaw komunizmu, marksizmu, chrześcijaństwa, a przede wszystkim syjonizmu stali Żydzi. Ponieważ Chrystusa uważał za boga żydowskiego, dlatego niektóre swoje wypowiedzi wolał kończyć zwrotem do boga rodzimego: „Niech pomoże nam Rosyjski Bóg – Swaróg”15.
W programie partyjnym chrześcijaństwo zostało uznane za religię niewolników, która głosi ideę narodu żydowskiego jako wybranego przez Boga. Prawosławie z kolei oddzielano od chrześcijaństwa popierając jego rozpowszechnienie obok tzw. Rosyjskiej Religii, gdzie pod pojęciem Boga rozumiano Przyrodę. Na skutek radykalnych poglądów lidera partia doświadczyła wielu rozłamów, które ostatecznie doprowadziły do jej rozwiązania. Najpierw odłączyli się nacjonaliści prawosławni nie zgadzając się z uznaniem ich religii za niechrześcijańską. Oddzieliła się również prokomunistyczna opozycja istniejąca w partii obierając jako przewodniczącego pułkownika Władimira Miłosierdowa. Obie Rosyjskie Partie istniały równolegle do momentu, kiedy w 1996 roku Korczagin rozwiązał swoją.
Za rozniecanie waśni między narodowościami przeciwko Korczaginowi było wszczęte postępowanie. Został jednak objęty amnestią w związku z 50-leciem zwycięstwa nad faszyzmem16. Oprócz nieregularnie wydawanej gazety „Русские ведомости”, która następnie została zakazana za ekstremizm, założył również grupę wydawniczą „Витязь” publikującą książki o tematyce antychrześcijańskiej i antysemickiej17.

5.6 Ruska Prawda (Русская Правда)

Kontynuatorem działalności Korczagina i Jemielianowa stał się dziennikarz Aleksander Aratow (Ogniewied). Od 1994 roku zaczął wydawać gazetę „Ruska Prawda”, jedną z najbardziej agresywnych antychrześcijańskich i antysemickich wydawnictw
o neopogańskim charakterze, która zyskała dość duży wpływ na odbiorców o niechrześcijańskim światopoglądzie. Tę samą nazwę nosiło również czasopismo oraz utworzona przez niego grupa wydawnicza. Aratow uważał za swój podstawowy cel przekazywanie Rosjanom Prawdy oraz zrzucenie syjonistycznego jarzma z rosyjskiej ziemi, stąd podstawowym kierunkiem działalności wydawnictwa stało się publikowanie literatury o odpowiedniej treści, jak również książek na temat rodzimej historii i kultury18. Ruska Prawda opublikowała m.in. takie rasistowskie pozycje jak rosyjskie wydania Mojej walki Adolfa Hitlera i Rasowej higieny w narodowosocjalistycznych Niemczech19, a także książki W. Jemielianowa, W. Demina20 czy W. Kazakowa. Za rozpowszechnienie Protokołów Mędrców Syjonu został oskarżony o rozniecanie waśni między narodowościami, jednak w 2001 roku objęła go amnestia.
Aratow ma także swój wkład w założenie w 1998 roku w Riazaniu antysemickiej propogańskiej gazety „Ариец” przy miejscowej wspólnocie neopogańskiej Cоюз славян. Jeden z jej redaktorów – Jewgienij Czajko (Jarowit) wydawał wcześniej riazański numer gazety „Ruska Prawda”. Pod wpływem Ruskiej Prawdy powstała także Община Вятичей w Kałudze21.
Po rozłamie w Rosyjskiej Partii Aratow próbował także założyć Русское Народное Освободительное Движение (РНОД). Zamierzał zjednoczyć wokół niego wszystkich pogan – nacjonalistów22. W styczniu 2006 roku Aratow kandydował z ramienia tego ruchu w wyborach uzupełniających do Dumy Państwowej, zrezygnował jednak dobrowolnie na rzecz pułkownika Władimira Kwaczkowa. Za publikowane artykuły kilkakrotnie był oskarżany o rozniecanie waśni między narodowościami. Według jego słów pozbawiono go prawa do adwokata, prawa do odwołania się od wyroku, zobowiązano go również do nie wyjeżdżania z Moskwy. W tej sytuacji nie mogąc skupić się na działalności wydawniczej postanowił zrzec się stanowiska głównego redaktora „Ruskiej Prawdy” wyznaczając jako następcę Anatolija P. Bramina23.

5.7 Rosyjska Robotnicza Partia Rosji (Русская трудовая партия России)

Grupa założycielska tego ugrupowania utworzyła się w latach 1996-97 w Petersburgu wokół nacjonalistycznej gazety „За русское дело”. Początkowo nazwa oraz idee zostały zapożyczone od РНОД Aratowa, później jednak postał własny projekt partyjny. W przyjętym programie uznano religię prawosławną oraz przedchrześcijańską za dwa tradycyjne wyznania w Rosji. Jeśli chodzi o pozostałe religie oraz sekty to uznano, że powinny zostać ograniczone terytorialnie lub zakazane. Kompromis jednoczesnego uznania prawosławia i pogaństwa wynikał z mieszanego składu partii.
Już w 1999 roku grupa się rozpadła i powrócono do projektu РНОД, jednak bez Aratowa. Liderami zostali tacy nacjonalistyczni działacze jak Pierin, Gusiew i Putincew. Tym razem uznano pierwszeństwo religii narodowej – pogaństwa, gdzie pod pojęciem Boga rozumiano Przyrodę24.

5.8 Cerkiew Nawii (Церковь Нави)

Lider organizacji – Ilja Łazarenko – zdecydował się na jej utworzenie po tym, gdy wiosną 1996 roku został przeciwko niemu wszczęty proces za rozniecanie waśni między narodowościami25. Odżegnał się w tym czasie od prawosławia, które zresztą próbował połączyć z założeniami faszyzmu i w miesiąc później 21 kwietnia (w dzień urodzin Hitlera) stanął na czele Cerkwi Nawii – sekty neopogańskiej, inaczej zwanej Świętą Cerkwią Białej Rasy26. Sam Łazarenko nazywał ją „Rosyjskim Ku-Klux-Klanem”27 zapożyczając z pierwowzoru odzież i rytuały. Jako symbol przyjęto krzyż celtycki z wpisaną w niego swastyką. Organizacja złożona jest z dwóch struktur: Stowarzyszenia Nawii, które zajmuje się przede wszystkim działalnością religijną i obrzędami oraz Klanów Nawii ukierunkowanych politycznie.
Głównym ideologiem organizacji został Rusłan Woroncow (Woron). Adepci Cerkwi Nawii wierzą w wyjątkową rolę, jaką biała rasa ma odegrać w dziejach ludzkości oraz zgubność mieszania się różnych ras i kultur28. Członkom zaleca się w miarę możliwości kontaktować wyłącznie z reprezentantami białej rasy, najlepiej tylko z Rosjanami. Popierany jest kult nadczłowieka, jak również eliminowanie ludzi, którzy wyróżniają się jakimś fizycznym kalectwem29. Reprezentują też zaciekły antysemityzm oraz skrajnie wrogi stosunek do chrześcijaństwa uważając je za część spisku globalnego wymierzonego przeciwko „wychodźcom ze świata Nawii”.
Pojęcie Nawii jest tutaj rozumiane w swoisty sposób jako pewna „pierwotna duchowa zasada” czy „idealny świat duchowy”. Oddaje się cześć dwóm rzekomo starosłowiańskim bóstwom – Jawii i Nawii. Członkowie organizacji uważają, że obecnie ludzkość znajduje się w stadium tzw. „ciemnej epoki”, po której nastąpi „ostatnia bitwa”. Wówczas to bogowie aryjscy z Welesem na czele oraz wyznawcy Cerkwi Nawii staną do walki z Demiurgiem30 czyli bogiem Jawi, Jehową. Stworzył on świat materialny, któremu przeciwstawia się świat Nawii uważany przez adeptów tego ugrupowania za byt idealny31.

Nasilenie nastrojów nacjonalistycznych w rosyjskim neopogaństwie jest jednak mimo wszystko bardzo zróżnicowane. Obok ekstremistów i antysemitów można bowiem doszukać się w tym ruchu również postaw umiarkowanych, bardziej zorientowanych na poznawanie kultury i rozwój duchowy, deklarujących swoją apolityczność32.


Rozdział VI: Mitologia słowiańska



Odtworzenie pełnego systemu religijnego dawnych Słowian sprawia ogromne trudności uczonym ze względu na brak źródeł pisanych. Średniowieczni kronikarze nie wykazali niestety wystarczającego zainteresowania kulturą duchową nawracanych ludów. Nie mamy odpowiednika germańskiej Eddy ani greckiej Iliady, co niekiedy prowadzi do tworzenia falsyfikatów w rodzaju Księgi Welesa33. Te z kolei chętnie są przyjmowane przez współczesne ruchy pogańskie, tęskniące za słowiańską mitologią, jako w pełni wiarygodne źródła.
W neopogaństwie wzajemnie przeplatają się ze sobą dwa poglądy: panteizm i politeizm34, przy czym podstawowy dla wszystkich odgałęzień ruchu jest ten pierwszy. Poganin postrzega siebie jako część przyrody, żyje z nią w harmonii, odnosi się z szacunkiem do reprezentujących ją sił, a boga dostrzega wszędzie35. Panteon bogów słowiańskich jest rekonstruowany przez współczesnych pogan w różny sposób. Z podobnym problemem zetknęli się nieco wcześniej neopoganie z zachodniej Słowiańszczyzny. Różnorodność pogańskich wyobrażeń tłumaczona jest m.in. tym, że każde plemię słowiańskie miało swoich bogów i system wierzeń36.



6.1 Rod i rodzanice

Wśród neopogan nie ma zgodności, jeśli chodzi o określenie naczelnego boga. Najczęściej wymieniany jest Rod, pomijany w analizach przez wielu badaczy, inni za najważniejsze bóstwo uważają Swaroga, Welesa czy samą Przyrodę. Nie ma też porozumienia co do postrzegania istoty Roda, można tutaj wydzielić różne koncepcje37. Część współczesnych pogan postrzega go jako bóstwo osobowe, boga – twórcę świata, prarodzica bogów. Inni mówią raczej o początku, praprzyczynie. Przeważa twierdzenie, że Rod jest Wszechświatem, częścią Wszechświata lub siłami go odzwierciedlającymi. Stronnicy tej idei podkreślają raczej bezosobowość zarówno Roda, jak i pozostałych bóstw. Jest on nieodłączny od reszty świata i ma wiele imion. Weleslaw ze wspólnoty Родолюбие uważa, że Rod jest jeden, jeśli chodzi o istotę, natomiast różne są przejawy jego siły. Bóstwo to nie dominuje nad Wszechświatem, lecz jest jakby ponad czasem i przestrzenią, które biorą swój początek właśnie w nim. Rod jednoczy w sobie wszystkich bogów, którzy są z kolei jego przejawami. Jest Jednością, ale można wydzielić trzy jego postacie, które są związane z duchowym początkiem, siłą przodków oraz ogółem krewniaków.
Badaczem, który poświęcił w swych badaniach najwięcej miejsca istocie tego boga jest Rybakow. Według niego jest to jedno z najbardziej zagadkowych bóstw, o którym nie ocalały materiały etnograficzne, jednocześnie należące do najbardziej znaczących w panteonie słowiańskim. Znany jest tylko wśród Słowian wschodnich, natomiast wśród zachodnich jego odpowiednikiem jest Świętowit. W literaturze na ten temat widoczne są jakby dwie tendencje sprzeczne ze źródłami. Dla części badaczy Rod jawi się jako drobne bóstwo rodzinne, duszek domowy, podczas gdy inni nie wymieniają go w ogóle38. Rybakow uważa, że jest to bóstwo podstawowe dla ruskiego pogaństwa, niesłusznie lekceważone przez badaczy. Ich błędem było rzekome niewłaściwe rozumienie dwoistego charakteru wyrażeń występujących w źródłach, a zawierających rdzeń „rod”.
Jak zauważa badacz, wczesne źródła nie zawierają informacji o Rodzie i rodzanicach, czego przyczyną mógł być ich wiejski charakter nie pasujący do oficjalnych dokumentów. Pierwsza wzmianka pojawia się dopiero na pocz. XII wieku w tzw. „Слове об идолах”, gdzie kult Roda jest postrzegany jako jedna ze światowych religii. Konkluzje, do jakich doszedł Rybakow najlepiej odzwierciedla cytat:

„Род – творец Вселенной.
Род вдувает жизнь в людей.
Род – бог неба и дождя.
Род связан с земной водой (родники, родища).
Род связан с огнем.
Род связан с подземным пеклом (родьство огненное).
Род связан с красным цветом (рдяный, родрый).
Род связан с шаровой молнией (родия).
Рода сопоставляют: с Озирисом, с Саваофом, с Ваалом, с Иисусом Христом (косвенно), с „Артемидой””39.

Pod nazwą Rod mogło się także kryć wszechogarniające bóstwo Wszechświata z jego poszczególnymi światami: górnym, średnim i dolnym. Z górnego pada deszcz i lecą błyskawice, średni związany jest z przyrodą i rodzeniem, natomiast najniższy – z tzw. „огненным родством”40. Według innego źródła Rod, określany również jako Sud lub Usud, kieruje rozdzielaniem dusz należących do każdego rodu. Ci, którzy po śmierci trafili do Wyraju41, po jakimś czasie byli przez niego odsyłani z powrotem do naszego świata pod postacią grudek ziemi42.
Neopoganie stawiają Rodowi posągi pomalowane na czerwono w formie drewnianych fallicznych symboli, do wytworzenia których wykorzystują buk, jesion, wiąz lub klon. Mogą to być również kamienne stosy. Wybierają zawsze odkryte miejsce, najczęściej wysoko położone43. Według Gawriłowa i Nagowicyna dzień szczególnie poświęcony Rodowi to 21 kwietnia, nazywany wśród pogan Radogoszczem. Do tej pory składa się ofiary temu bóstwu przynosząc „wielkanocne” pisanki na groby przodków. Natomiast Rybakow twierdzi, że dniem, w którym szczególnie wspominano Roda był 26 grudnia, co było związane
z przesileniem zimowym. Wtedy kobiety przynosiły do cerkwi chleby i pierogi44.

Rodowi towarzyszą rodzanice, za które część badaczy uważa Ładę i Lelię. Są to dwie boginie: matka i córka – panna związane z życiem i losem, a według innych źródeł także z polem i urodzajem. Łada to ogólnosłowiańska bogini miłości i małżeństwa. Jest wspominana w polskich dokumentach zakazujących praktyk pogańskich pod nazwą Gardzyna („Obrończyni”)45. Utożsamia się ją z Wenerą, Demeter i Persefoną. Druga rodzanica - Lalia jest córką Łady i boginią płodzenia dzieci.
Inne źródła podają, że rodzanice były trzy, a potrojenie bóstwa losu wiąże się z personifikowaniem zaplatania nici przeznaczenia, pilnowania jego właściwego przebiegu oraz przecinania. Pojawiały się przy kołysce, aby orzekać o przyszłości danego dziecka. Od nich zależało czy będzie miało szczęśliwe życie, a ich decyzji nic nie było w stanie zmienić.
Koncepcja rodzanic jest prawdopodobnie bardzo archaiczna, posiadająca korzenie indoeuropejskie46. Rodzanice według badaczy podobne są do greckich mojr czy rzymskich parek. Określane bywają jako duchy lub wróżki pomagające przy rodach, pojawiające się przy narodzinach niemowląt. Są też związane z rodzinnym kultem przodków47.


6.2 Perun i Weles

Peruna znano jako boga burzy, piorunów i błyskawic, a także jako opiekuna suwerennej władzy. Uchodził za patrona książęcych drużynników i to zwykle oni się na niego klęli. Za złamanie przysięgi przewidzianą karą była śmierć od własnej broni48.
Perunowi poświęcone były czasami całe lasy czy zagajniki, z których zabranie czegokolwiek uważano za czyn zasługujący na śmierć49. Na szczytach wzgórz wznoszono dla niego ośrodki kultu, tzw. trzebiszcza. Do najbardziej znanych należały Wzgórze Kijowskie oraz wzgórze Perynia w Nowogrodzie Wielkim, gdzie otoczony był szczególną czcią50. O jego wyjątkowej pozycji świadczy także fakt umieszczenia go przez księcia Włodzimierza na pierwszym miejscu w panteonie i przyznania mu w ten sposób pierwszeństwa. Po przyjęciu chrześcijaństwa jego posąg wrzucono do Dniepru w przeciwieństwie do wyobrażeń pozostałych bóstw, które spalono51.
Dla Peruna charakterystyczne były różne właściwości, np. możliwość przemiany w orła lub sokoła oraz atrybuty. Jako patron drużynników uzbrojony był w kamienie, strzały, topory oraz łuk-tęczę, z której wypuszczał strzały-błyskawice jeżdżąc po niebie ognistym rydwanem52. Świętym drzewem tego boga był dąb, który uważano za jego świątynię i w którego gałęziach miał siedzieć w czasie burzy. Uderzenie pioruna w to drzewo oznaczało gniew bóstwa53. Poświęcona mu była także paproć, przez Chorwatów zwana wprost Perunowym Kwiatem i uważana za metaforę błyskawicy. Wierzono, że człowiek, który znajdzie kwiat paproci pozna przyszłość i posiądzie dar odgadywania cudzych myśli. Roślina ta była również symbolem odradzającej się i umierającej przyrody54.
Po przyjęciu chrześcijaństwa Peruna zestawiano z Ilją Prorokiem (Eliaszem), a także z Ilją Muromcem, na którego przeniosła się wiara w to bóstwo oraz legendy o jego walkach stoczonych z demonami. Ilja był czczony 20 lipca, można zatem przypuszczać, że dzień ten poświęcony był również Perunowi.
Neopoganie upatrujący w tym bóstwie swojego patrona zwani są „perunistami”, posiadają duszę wojownika i są zwolennikami użycia siły, a ich sposób bycia i myślenie należą do prostolinijnych. Szczególną nienawiść kierują w stronę Żydów i chrześcijan55.

Weles uważany jest w mitologii słowiańskiej za przeciwnika Peruna, gdyż strefa działania tych dwóch bóstw jest odmienna. Podczas gdy Welesa uznawano za boga całej Rusi, boga ludu, kult Peruna przypisywano tylko drużynie książęcej.
Welesa nazywano bogiem bydlęcym, gdyż sprawował opiekę nad pasącymi się stadami chroniąc je przed wilkami i psami. Mógł to czynić ze względu na to, że dzikie zwierzęta i miejsca należały do również jemu przypisywanej sfery chaosu. Dla pasterzy bydło stanowiło wyznacznik bogactwa i obfitości. Taki stosunek do niego pochodził jeszcze z czasów koczowania ludów indoeuropejskich na stepach czarnomorskich56. W odległej przeszłości, gdy ludzie żyli z myślistwa Weles oznaczał patrona udanego polowania, mógł symbolizować „ducha zabitego zwierza”. Występował wtedy pod postacią niedźwiedzia, natomiast jako bóg bydła – pod postacią tura.
Pod jego władzą znajdowała się również sfera chtoniczna, postrzegana jako obszar o zabarwieniu negatywnym. Jego siedzibą była Nawia – kraina zmarłych, w której jako bóg śmierci opiekował się duszami. Sprawował też funkcję ich przewoźnika, ważył dobre i złe uczynki decydujące o wpuszczeniu duszy do krainy przodków57.
Można go uznać za opiekuna wołchwów zwanych inaczej „Welesowymi czarownikami”, przez których był szczególnie czczony i którzy wróżyli w jego imieniu. Jedną ze sfer jego działalności była magia i czary, czego dowodzi duża liczba różnych zaklęć, zamawiań i uroków. Oprócz tego znany jest jako bóg przysiąg i prawa, a największą karą dla krzywoprzysięzców obok innych chorób skóry było tzw. „wyzłocenie jako złoto”58. Uczeni doszli do wniosku, że słowa: „Weles” i „wołchw” mogą być ze sobą wzajemnie powiązane zwłaszcza, że działalność wołchwów miała związek m.in. ze światem zmarłych59. Neopogańscy kapłani również odwołują się do jego kultu upatrując w nim boga tajnej siły i świata nadprzyrodzonego60.
Dodatkowo Weles uchodził za patrona poezji i sztuki, a wykonawców bylin czy skazań nazywano „Welesowymi wnukami”61. Do jego zadań należało sprowadzanie natchnienia na artystów.
Wszystkie sfery działania Welesa, choć z pozoru bardzo zróżnicowane, można ze sobą wzajemnie powiązać, jego kult przeszedł jakby ewolucję. Hodowla bydła rozwinęła się bowiem z myślistwa poprzez udomowianie młodych, dzikich osobników. Związek Welesa z martwą zwierzyną rozprzestrzenił się później na cały martwy świat. Z kolei wierzono, że pochowani przodkowie sprzyjają płodności ziemi, co jest blisko związane z hodowlą bydła. Ofiarą dla niego był ostatni snop na zżętym, a więc martwym polu, który pozostawiony do przyszłego roku miał zapewnić urodzaj62.

Z Perunem i Welesem związany jest tzw. „mit burzowy” (грозовой миф) jeden z podstawowych w mitologii słowiańskiej. Jako przeciwnik Peruna Weles występuje jako istota żmijopodobna, tzw. Żmij podkradający Gromowładnemu bydło lub ludzi. Za karę Perun poraża go swoją bronią – gromowymi strzałami. Jego przeciwnik chowa się w różnych miejscach: na drzewie, w kamieniu, w człowieku, zwierzętach, w wodzie, ostatecznie jednak zostaje pokonany63. Mit ma symbolizować odwieczną walkę dobra ze złem, przeciwstawienie świata duchownego materialnemu, świata niebiańskiego - ziemskiemu. Taka walka dokonuje się również we wnętrzu człowieka między duszą i ciałem64.


6.3 Nawia – Prawia – Jawia

Koncepcja ta stanowi fundamentalną zasadę we współczesnym rosyjskim pogaństwie. Po raz pierwszy pojawiła się ona w Księdze Welesa, która wśród neopogan uchodzi za średniowieczny tekst liturgiczny (wołchownik)1.

„Правь неведомо устроена Даждьбогом, а по ней, словно пряжа, течет Явь, и та создает жизнь нашу, а когда отойдет – смерть приходит. Явь есть текущее, созданное в Прави, а Навь есть до нее (Яви) и после нее – Навь. В Прави же есть Явь.” 2

„И та Правь истинна, ибо она с Нави снята, но в Яви дана и пребудет во веки веков у Святовита.” 3

Pojęcie „Prawii” oznacza siły przyrody, które doprowadziły do powstania materii we wszechświecie, oznacza również świadomość świata, która rodzi się w człowieku i przekształca kosmos w świadomy siebie samodzielny organizm4. Według innego źródła jest to prawo powszechne, które zostało ustanowione przez Roda i dzięki któremu istnieje świat. Nawia i Jawia łączą się tworząc Prawię i na odwrót: Prawia, poprzez swój nieskończony podział, tworzy Jawię i Nawię5. Określana jest jako ideał, do którego można wiecznie dążyć i nigdy go nie osiągnąć. Nie można jednak uznawać tylko Prawii z pominięciem Jawii i Nawii, może to bowiem doprowadzić do stagnacji uczuć i myśli6.
Jawia jest określeniem tego, co jawne, co już istnieje, rzeczywistości. Oznacza realizację mitu dziejotwórczego przez ludzi7, która objawia się nadawaniem ich życiu wartości8. Jawia oznacza dążenie do poznania tajemnic wszechświata i uczynienia ich dostępnymi dla człowieka. To także pociąg w kierunku przyszłości, nieznanego, jak również chęć do życia i przedłużenia własnego rodu9. Według Jarosława Dobrolubowa, ideologa neopogańskiego, jest to „jasna siła”, w przeciwieństwie do Nawii – „ciemnej siły”. Oba te pojęcia są względem siebie przeciwstawne i zamieniają się często miejscami. Jawia symbolizuje to, co Niezmienne, podczas gdy Nawia jest postrzegana jako Zmiana, inne określenia to Statyka – Dynamika10, Teza - Antyteza11. Niemożliwe jest zwycięstwo jednej siły nad drugą, gdyż zarówno absolutny porządek, jak i absolutny chaos doprowadziłyby do zniszczenia wszechświata.
Nawia to kraina zmarłych identyfikowana z chrześcijańskim piekłem. Rządzi nią Weles, który zasiada na złotym tronie u korzeni Drzewa Kosmicznego12. Jako jedyne z trzech wymienionych pojęć, znana jest też z innych źródeł niż Księga Welesa13. Nawia to dążenie wszechświata do zachowania swoich tajemnic. Z drugiej jednak strony jest to dążenie wszechświata i człowieka do poznania siebie nawzajem. Ta sfera związana jest z procesem przygotowania martwej materii do nowych narodzin, jednocześnie z przekształceniem żywej materii w martwą14.
Po śmierci człowiek trafia do jednego z trzech wymienionych światów. W Jawii może pozostać w charakterze opiekuna swojego rodu, np. w postaci duszka domowego. Jeśli człowiek w ciągu życia przyczynił się do wsławienia swojego rodu, wówczas może być zaliczony w poczet bogów i bohaterów w Prawii.
Część współczesnych pogan uznaje natomiast wiarę w reinkarnację, co jest wynikiem wpływu hinduizmu na formowanie się ich ruchu. Zdania co do istoty tego zjawiska również są podzielone, gdyż jedni uważają je za nieodłączne dla światopoglądu aryjskiego, inni natomiast twierdzą, że człowiek może się ponownie odrodzić tylko jako istota ludzka. Można także wyróżnić zwolenników tradycyjnego hinduistycznego pojmowania istoty reinkarnacji. Neopoganie zgodni są jednak co do tego, że w procesie wędrówki dusz człowiek traci swoją osobowość15.
Koncepcja Prawii, Jawii i Nawii łączona jest niekiedy z wyobrażeniem świata jako Drzewa Kosmicznego. Obraz drzewa charakterystyczny jest dla wielu systemów mitologicznych. Określało ono model Wszechświata podzielonego na trzy części: niższą, średnią i wyższą, co odpowiadało korzeniom, pniowi i koronie (niebu, ziemi i piekłu).
W korzeniach Drzewa znajdowała się Nawia, pniem była Jawia, a w koronie mieściła się Prawia. Najniższa część była siedzibą demonów, ryb, owadów, zwierząt związanych z wodą oraz części ludzi. Do średniej zaliczano ludzi, pszczoły oraz takie zwierzęta jak: łoś, koń, krowa, jeleń. Najwyżej w hierarchii stali bogowie, pobożni ludzie oraz ptaki. Łącznikami między tymi trzema poziomami były zwierzęta, np. wiewiórki. Za każdy z tych światów odpowiedzialny był inny bóg, odpowiednio są to: Swarog, Perun i Weles16. Drzewo Kosmiczne określane jest inaczej jako Kosmiczny Słup lub Góra Kosmiczna. Jest to pionowa oś umiejscowiona zawsze w centrum wszechświata, która stanowi symbol jednoczący różne poziomy i wymiary kosmosu17. Podział na trzy światy: Nawię, Prawię i Jawię może też być odpowiednikiem troistości: przodkowie – współcześni – potomkowie18.


6.4 Świat przeciwieństw

Otaczający świat był postrzegany przez dawnych Słowian na zasadzie przeciwieństw. Taką dwoistość uznawano za podstawowy warunek funkcjonowania świata. Opozycje mogły dotyczyć zarówno czasu i przestrzeni, jak i społeczeństwa. Ta zasada była niekiedy realizowana poprzez wyobrażenia postaci mitycznych odznaczających się pozytywnymi lub negatywnymi cechami19. Takie opozycje jak: niebo – ziemia, prawy – lewy, góra – dół, bliski – daleki czy też wschód – zachód, północ – południe zaliczane były do charakterystyki przestrzeni, natomiast dzień – noc czy lato – zima należały do określeń czasu. Elementy wymieniane po lewej stronie opozycji, np. niebo, prawy, góra, bliski, lato, odbierane były jako pozytywne, związane z dobrym losem. Z kolei te z prawej postrzegane były jako negatywne, np. zima, ziemia, lewy, dół20.
Jedną z podstawowych opozycji była dola – niedola (szczęście – nieszczęście), kojarzona z boginiami losu – rodzanicami. Od ich decyzji zależało to co spotka człowieka w życiu i niczego nie można było zmienić. Pojęciem „dola” określano dobry los, natomiast „niedola” oznaczała zły los21.
Charakterystyczne było również przeciwstawienie żywiołów wody i ognia jako dwóch sił wiecznie zmagających się ze sobą, ale też zlewających się, np. w przedstawieniach Kupały, Peruna, ognistej rzeki. Przedstawiano to w takich postaciach, jak Ognisty Ptak, Ognisty Żmij czy Ognista Maria22.
Opozycję niebo – ziemia wyobrażano sobie jako związek małżeński Ojca-Nieba z Matką-Ziemią. Niebo pełni tutaj funkcję męskiej życiodajnej siły, zsyłającej deszcz, ziemia z kolei jako czynnik żeński przyjmuje go i wydaje plon. Niebo było również siedzibą bogów, podczas gdy ziemia była ze władaniu człowieka 23.


6.5 Demonologia

Ta dziedzina słowiańskiej mitologii przetrwała znacznie dłużej, niż źródła dotyczące bóstw naczelnych, wykorzenionych w pierwszej kolejności po przyjęciu chrześcijaństwa. Z racji tego, że dominowała ona przede wszystkim w rodzinno - rodowych kręgach, wytępienie jej okazało się wyjątkowo trudne. Zainteresowani tematem mają tutaj do dyspozycji mnóstwo materiałów etnograficznych, zbieranych gorliwie przez badaczy w XIX i XX wieku24.
Demonologię można zdefiniować jako całokształt wyobrażeń dotyczących istot mitycznych najniższego rzędu. Przedstawienia te mogły się znacznie różnić między sobą w zależności od regionu, z którego pochodziły. Bez względu jednak na miejscowe różnice można wydzielić charakterystyczne grupy tych nadprzyrodzonych istot, które w kulturze ludowej funkcjonowały od zarania pogańskiej tradycji. Istoty demoniczne można podzielić między innymi ze względu na strefę działania, czas pojawiania się, wygląd zewnętrzny. Najistotniejszy jest jednak ich stosunek do ludzi z uwagi na podstawowe w demonologii znaczenie wiary w dobre i złe duchy. Możemy wyróżnić m.in. duchy górskie, polne, wodne, domowe, strachy bagienne czy demony leśne.
Do duchów wodnych zaliczano przede wszystkim wodnika i rusałki, postrzegane jako istoty przynoszące szkodę człowiekowi. Wodnika uważano za złego, kapryśnego ducha, władcę źródeł i wód, które to pod jego panowaniem stawały się niebezpiecznym żywiołem25. Można go było zaobserwować jako wir wodny, a jeśli przyjmował postać ludzką, był to wówczas wysoki, chudy człowiek, zwykle o zielonym, oślizgłym ciele, z dużą głową. Do zasadniczych jego funkcji należało topienie nieostrożnych ludzi oraz przeprawiających się zwierząt, ale także psucie młynów i sieci rybackich26. Wodnik zamieszkiwał głębokie zbiorniki wodne, zakola i zbiegi rzek, mógł również przebywać pod młynem wodnym.
Rusałki można było spotkać nad brzegami wód, a także w lasach i jaskiniach. Zwykle wyobrażano je sobie jako młode dziewczęta z rozpuszczonymi, zielonymi włosami. Mężczyzn wabiły ku sobie urodą i śpiewem, natomiast kobiety gubiły zadając im pytania-zagadki27. Swoimi pieszczotami mogły doprowadzić człowieka do śmierci z wyczerpania. Zagrożone były również położnice, gdyż rusałki mogły zamienić ich dziecko na swoje, np. podczas prac polowych28. Rusałkom poświęcone były tzw. Rusalia, czyli gry obrzedowe, do których można zaliczyć Rusałczy Tydzień, obchodzony w okolicach Zielonych Świątek, obrzędy bożonarodzeniowe, Noc Kupały i inne29.
Leśne ostępy zamieszkiwał duch leśny (licho leśne), który u Słowian wschodnich nosił nazwę Leszy30. Las wraz z zamieszkującym go złym duchem był utożsamiany z przestrzenią wrogą człowiekowi. Wyobrażano go sobie jako istotę odzianą w zwierzęcą skórę, czasami wyposażoną w zwierzęce atrybuty (rogi, kopyta, ogon, sierść) lub wcielającą się w postać jelenia, lisa czy niedźwiedzia. Cechą charakterystyczną Leszego było przyjmowanie takiego wzrostu jaki miała otaczająca go szata roślinna. Mógł zatem w zależności od potrzeby stać się wysokim jak drzewa lub mniejszym od trawki31. W mitologii wschodniosłowiańskiej cechowało go podwójne „moralne oblicze”, mógł być bowiem zarówno dobry, jak i zły. Jego działanie nie było zgubne dla człowieka, ale kontakty z nim uważano za niezbyt bezpieczne, zwykle bowiem powodował, że ktoś błądził po lesie wracając ciągle w to samo miejsce. Zjawiska wywołane w lesie podmuchami wiatru przypisywano właśnie temu leśnemu demonowi32.
Za postać demoniczną, która w przeciwieństwie do innych była najczęściej przyjaźnie usposobiona do człowieka, można uznać skrzata domowego (tzw. domowoj). Należał on do kategorii duchów najbardziej związanych z ludźmi i stanowił symbol pomyślności lub biedy danego domu wpływając na powodzenie działań gospodarczych prowadzonych w zagrodzie, oborze czy spichrzu. Jego ulubionymi miejscami były przede wszystkim: podproża, poddasza, kominy, popielniki, ogniska domowe i gumna. Były to strefy półmroku, a więc znajdujące się na granicy świata przyjaznego i groźnego33. Przeważnie był to starzec niskiego wzrostu, o dużych rękach i bosych stopach, mógł też za niego uchodzić założyciel rodu. Jego rola sprowadzała się do pomocy w gospodarstwie, doglądania domu i zagrody, ostrzegania o grożącym niebezpieczeństwie. Od niego zależało zdrowie bydła, o które się troszczył, a jego ulubionymi zwierzętami były konie34. W czwartek, dzień poświęcony jego pamięci, należało go ugościć specjalnym posiłkiem składającym się z kaszy i mleka lub resztką obiadu. Można wyróżnić kilka rodzajów ducha domowego, np. bannik35, owinnik36 czy dworowyj oraz jego żeński odpowiednik – kikimorę.
Pozostałości demonologii, mimo stopniowego wypierania jej przez chrześcijaństwo, można obserwować właściwie do dzisiejszego dnia. Cerkiew chrześcijańska nie zaprzeczała istnieniu duchów, doprowadziła natomiast do uważania ich za czarty, siłę nieczystą, upadłe anioły. W ten sposób bóstwa najniższego rzędu przetrwały w postaci niezmienionej praktycznie do dnia dzisiejszego37.

Zakończenie



Opisane przeze mnie aspekty ruchu neopogańskiego nie wyczerpują oczywiście jego bogactwa. W pracy starałam się skupić na najważniejszych, moim zdaniem wyznacznikach tego zjawiska. Po zapoznaniu się z różnymi aspektami współczesnego ruchu pogańskiego można wysnuć wniosek, że neopoganie mimo krytycznego stosunku do chrześcijaństwa często nie zauważają, że znajdują się pod silnym jego wpływem. Nie zawsze są oni w stanie całkowicie się od niego odciąć. Widoczne jest to chociażby w koncepcji Prawii, Jawii i Nawii, która zyskała na popularności dopiero od momentu pojawienia się Księgi Welesa.
W swych założeniach przypomina ona chrześcijański podział świata. Jeden z ideologów ruchu, Aleksiej Dobrowolski, który utrzymuje, że etyka chrześcijańska jest mu głęboko obca, wykorzystuje jednak niektóre jej idee w swojej nauce. Wydaje się zatem, że wierne zrekonstruowanie dawnych wierzeń i światopoglądu przedchrześcijańskiego będzie niezmiernie trudne, również ze względu na różnice zdań występujące w tej dziedzinie wśród ideologów.
Oprócz poruszonych przeze mnie zagadnień w obrębie tematyki neopogańskiej chciałabym się na koniec skupić na nawiązaniach do tradycji przedchrześcijańskich w rosyjskiej muzyce rockowej. U części muzyków można się spotkać ze zjawiskiem rekonstruowania dawnych, zapomnianych melodii. Inni z kolei połączyli w swoich kompozycjach brzmienie gitar elektrycznych i syntezatorów z dawnymi instrumentami oraz motywami zaczerpniętymi z pieśni ludowych, co zaowocowało stworzeniem stylu pagan metal (metal pogański)38. W tej odmianie muzyki najwiekszą rolę odgrywają teksty, które traktują głównie o dawnych wierzeniach, gloryfikują także wielką przeszłość przedchrześcijańską. Członkowie takich zespołów często przejawiają zainteresowanie dawnymi wierzeniami, są zaangażowani w działalność wspólnot neopogańskich. Jednocześnie cechuje ich krytyczny, czasem wręcz wrogi stosunek do chrześcijaństwa.
Do najważniejszych rosyjskich grup tworzących muzykę pogańską można zaliczyć takie zespoły jak: Всполох, Арконa, Алконост czy Pagan Reign. Zostały one omówione nieco szerzej poniżej. Publikacją informacji na ten temat zajmuje się m.in. czasopismo „Тяжелый марш” redagowane przez Siergieja Troickiego, lidera zespołu Коррозия металла. Istnieje również strona internetowa o nazwie Северное Вече, która jest poświęcona tego rodzaju muzyce.
W 2004 roku w miasteczku Tugułym na Uralu została założona grupa wykonująca muzykę pagan-black metal o nazwie Всполох. W jej skład weszli: Wielemudr, Dobronraw, Lutobor i Stribor. Jak do tej pory zespół wydał demo pt. „Сумерки”, w planie jest jednak nagranie albumu. Aby nadać swojej muzyce odpowiednie brzmienie i pogański klimat, zamierzają w przyszłości wykorzystać słowiańskie instrumenty, takie jak: fujarka, grzechotka, gęśle39 czy bębenek. Za podstawę swojego światopoglądu uważają rodzimą wiarę Słowian, życie w zgodzie z prawami Roda, pogańskie postrzeganie świata na ile pozwalają na to obecne warunki. Członkowie zespołu są również współzałożycielami neopogańskiej wspólnoty Триглавие, która jednak nie jest związana z ich twórczością40.
Inną grupą wykonującą muzykę pagan metal jest Alkonost, zespół pochodzący z miejscowości Nabereżnyje Czelny, założony w 1995 roku. Czasami jego styl określa się jako folk metal. Dla niektórych stanowi on jeden ze wzorców słowiańskiego metalu pogańskiego. Grupa nagrała m.in. takie płyty jak: „Songs Of The Eternal Oak”, „Межмирье” („Between The Worlds”), „Алконост” („Alkonost”) czy ostatnia „Путь Непройденный”41. Część z nich została nagrana w wersji anglojęzycznej. W skład zespołu wchodzą: Łoś, Sołowjow, Sokołow, Ant, Almira i Aliona.
W 1995 roku powstała w Twerze grupa Pagan Reign, która obecnie składa się z pięciu muzyków: Orieja, Wietrodara, Kołduna, Słowiena i Gromosława. Jak w wielu innych przypadkach dzielą oni nie tylko zainteresowania muzyczne, ale również pogańską ideologię. Początkowa imitacja klawiszowa żywych instrumentów została w późniejszym okresie zastąpiona przez prawdziwe gęśle, mandolinę, flet, piszczałkę itp. Do tej pory ukazały się trzy albumy: „Древние Воины”, „Отблески Славы и Возрождение Былого Величия”, „Уделы Былой Веры” oraz singiel „Во Времена Былин”. Tekst utworu pt. „Древние Воины” może posłużyć za przykład neopogańskiej liryki:


“Черный ворон парит в небесах
И ветер тревожит умы
Лютое горе постигло всех нас
С приходом христианской лжи

Древние боги стоят вокруг нас
Их защитить мы должны
Чтоб сила свободы осталась в нас
И древними воинами быть мы смогли

Встань же грудью за землю свою
Веру в богов своих ты сохрани
Нам их традиции в век не нужны
Мы вернем свою землю себе

Чистым огнем пропиталась земля
Мы не пропустим врага
Русским мечом сокрушили тебя
Тысячелетняя ложь”


Inną formacją tego typu jest zespół Arkona założony w 2002 roku w Moskwie. Początkowo w jego skład wchodzili: Masza „Scream” (wokalistka), Jewgienij Kniaziew, Jewgienij Borzow, Ilja Bogatyriew, Aleksandr i Olga Łoginowa. Ich współpraca zakończyła się jednak po wydaniu pierwszego dema, a w zespole pozostała tylko Masza „Scream”. Trzy kolejne albumy grupy („Возрождение”, „Лепта” i „Во славу великим”) zostały nagrane przy udziale muzyków z zespołu Rossomahaar: Siergieja „Lazara”,  Rusłana „Kniazia” i Włada „Artista”.
Obecnie Arkona znana jest nie tylko w Rosji, ale również w Niemczech, w Polsce oraz w krajach nadbałtyckich. Dzięki umowie z holenderską wytwórnią VIC Records muzyka zespołu będzie popularyzowana na całym świecie, na razie jednak koncerty odbywają się tylko w Rosji. W swoim repertuarze, oprócz ludowych instrumentów, wykorzystują także motywy z rosyjskich pieśni ludowych. Masza „Scream” (Maria Archipowa) głęboko wierzy w to co robi i stara się podzielić światopoglądem neopogańskim z odbiorcami. Jest ona autorką zdecydowanej większości tekstów i muzyki. Gościnnie wzięła też udział
w nagraniach m.in. zespołów Pagan Reign i Swarga42.
Nie są to oczywiście wszystkie zespoły wykonujące pogańską muzykę. Oprócz przybliżonych powyżej można tu jeszcze wymienić takie grupy jak: Коловрат, Северные врата, Вандал, Волколак, Темнозорь, Боянов Гимн, Колояр itp. Tego typu zespoły działają nie tylko w Rosji, ale również w innych krajach. Warto tu chociażby wspomnieć
o ukraińskiej grupie Чур czy białoruskiej formacji Камаедзіца. Wśród prekursorów tego nurtu na świecie można wymienić zespoły Burzum, którego lider został skazany m.in. za podpalenia świątyń chrześcijańskich oraz Bathory, odwołujący się w swoich utworach do tradycji wikingów.

Bibliografia



Źródła książkowe:


1. R. Okraska, W kręgu Odyna i Trygława (neopoganizm w Polsce i na świecie), Biała Podlaska 2001
2. J. Tomasiewicz, Stare religie nowej ery, „Nomos – kwartalnik religioznawczy”, nr 5 (1994) 3
3. S. Potrzebowski, Ruchy neopogańskie w Niemczech a władze III Rzeszy, „Nomos - kwartalnik religioznawczy”, 24/25 (1998/99)
4. M. Maszkiewicz, Neopogaństwo na Litwie (zarys problematyki), „Nomos – kwartalnik religioznawczy”, nr 5 (1994) 3
5. H. Łozko, Rodzima wiara ukraińska, Wrocław 1997
6. А. Куликов, Космическая мифология древних славян, Санкт-Петербург 2001
7. В. Прибыловский, Русское неоязычество – квазирелигия национализма и ксенофобии, w: М. Смирнов (red.), Диа-Логос 1998-99 – альманах, Москва 1999
8. Б. Сушинский, „Велесова книга” предкiв, Київ-Одеса 2004
9. В. Илюшенко, Русский фашизм и религия, w: М. Смирнов (red.), Диа-Логос 1998-99 – альманах, Москва 1999
10. A. Szyjewski, Religia Słowian, Kraków 2003
11. Г.С. Белякова, Славянская мифология, Москва 1995
12. U. Wójcicka, Из истории русской культуры, Bydgoszcz 2002
13. Д. М. Дудко, Велесова книга (Славянские веды), Москва 2004



Źródła internetowe:


1. Славянское неоязычество – краткая история движения (brak autora), ruteniyanefo.narod.ru/bibl.htm
2. В.А. Шнирельман, Неоязычество на просторах Евразии, www.standrews.ru
3. Изведник – язычники отвечают на вопросы,  www.paganism.ru
4. Б. А. Рыбаков, Язычество древних славян, sventovid.narod.ru
5. Д. Гаврилов, А. Наговицын, Краткие сведения о славянских богах, www.pagan.ru/books
6. Г.А. Глинка, Древняя религия славян, www.biblioteka.ru/rusGlinka
7. M. Cenin, Z. Słowiński, Mit dziejotwórczy Prawia - Nawia – Jawia, prawia.org
8. Я. Добролюбов, Правь Явь Навь, www.derjava-rus.ru
9. М. Дорошенко, Доклад на секции „Тоталитарные секты и методы противодействия им” XI Рождественских образовательных чтений (30 января 2003 г.), iriney.vinchi.ru/sects/heathen
10. Устав Союза Славянских Общин Славянской Родной Веры,
     sso-kaluga.narod.ru/ustav.htm
11. www.rodnovery.ru
12. Петербургское язычество, A. Szczypkow (red.), www.religare.ru/article1346.htm
13. Od wydawcy, w: W Jemielianow, Desyjonizacja, „Ruska Prawda” 2001, safety.spbstu.ru
14. Przedmowa, w: W Jemielianow, Desyjonizacja, „Ruska Prawda” 2001, safety.spbstu.ru
15. www.rusforum.ru
16. В. Прибыловский, Неоязыческое крыло в русском национализме, www.religare.ru
17. Интервью А.М. Аратова „Национальной газете”, Национальная газета No 8-12, 2002, ruspravda.org
18. А.Аратов, Открытое обращение, www.ruspravda.org
19. В. Шнирельман, Неоязычество и национализм, books.debri.ru/indem.php/books/comments
20. Е. Лазарева, Церковь Священной Белой Расы на пути к богочеловечеству, www.rus.ru/ politics/marginal
21. Н. Сперанский (Велимир), О Велесовой книге и ее продолжении, paganism.ru
22. В. И. Буганов, Л, П. Жуковская, Б.А. Рыбаков, Мнимая „Древнейшая летопись”, www.ec-dejavu.ru/v/Veles_book
23. Д. Гаврилов, Правда и вымысел Велесовой книги, www.kurgan.kiev.ua
24. О. В. Творогов, К спорам о „Велесовой книге”, www.ec-dejavu.ru/v/Veles_book
25. И. Куликов, ВсеЯСветная Грамота, dl.biblion.realion.ru/text/34
26. New Age в русской версии (о русском неоязычестве) (brak autora), www.dvpt.ru
27. В. Алексеев, Русское неоязычество, www.apolresearch.org/win/index
28. slowianie.republika.pl
29. М. Дорошенко, Славянское неоязычество
30. В. Шнирельман, Изобретение религиu: неоязычество в современной России, eu.spb.ru/reset/dsp/Shnirelman
31. В. Шнирельман, „Светлые арийцы” и „посланцы темных сил”, books.debri.ru/index.php
32. В. Шнирельман, Тоска по арийству: мифы русского неоязычества, religion.ng.ru/printed/world
33. В. Шнирельман, Мифы современного расизма в РФ, www.antirasizm.ru/publ
34. В. Уткин, Россия и новое язычествo, www.rus-inok.ru
35. А. Гайдуков, Молодежная Субкультура славянского неоязычества в Петербурге, subculture.narod.ru/texts/book
36. В. Прибыловский, Идейные центры политических неоязычников, www.novopol.ru/article127.html
37. Н. О. Чанышева, Русское неоязычество, www.ic.omskreg.ru/~religion/kult
38. www.paganmusic.narod.ru
39. arkona.heavymusic.ru
40. www.vspolox.org
41. А. Добровольский, Стрелы Ярилы, dobroslav.onestop.net/works/dobroslav_22.html
42. Н. Сперанский, Цели природной веры, www.swarog.ru/nic-index.shtml?/nic/works/speran01.htm
43. А. В. Прокофьев, Современное славянское неоязычество (обзор), www.avatorgroup.ru
44. www.slavya.ru/kolyada



Резюме


Через тысячу лет после официального крещения Руси, в России – а также в Украине, Беларуси, Литве – возродились древние языческие культы, с их критическим, иногда враждебным, отношением к христианской религии. Неоязычники обвиняют христианство в уничтожении всяких источников, касающихся древних времен. Неоязычество является общенациональной религией, которую искусственным образом создала городская интеллигенция, используя фрагменты древних местных верований и обрядов. Оно считается также реконструкцией дохристианских верований, которая должна привести к возрождению народной духовности. Название движения является для современных язычников условным, придуманным христианами. Для неоязычества характерны –  развитие на христианской территории, борьба против общего врага, искусственное расширение исторических пределов собственного народа, подчеркивание арийства славян.

Неоязычество возникло в XVIII веке на Британских островах и во Франции на основе кельтской традиции. Британское движение такого типа получило название «друидизм» и сохранилось по сегодняшний день. Особый интерес к древним верованиям можно заметить в XIX веке. Это явление тесно связано с эпохой романтизма и, в связи с этим, увлечением народной культурой. В XIX веке самый большой рост интереса к язычеству наблюдался в Германии, что и было связано с процессом объединения страны. Сторонники древних культов стремились к устранению христианских и чуждых заимствований. Много организаций подобного типа возникло в начале XX века, а потом и после I мировой войны. Неогерманские идеи стали популярными, когда к власти пришел Адольф Гитлер. Германское неоязычество определяется также как одинизм или „религия воинов”, популярное не только в Германии, но и в других странах, например в Швеции, Бельгии, Великобритании. Значительную популярность получил один из видов неоязычества – виццанизм, возникший в двадцатые годы. Неоязыческое движение распространилось также в Польше, где в тридцатые годы по инициативе Яна Стахнюка возникла организация Задруга. После II мировой войны стал известным почти во всей Европе.
В шестидесятые годы появился New Age – движение, которое ищет духовности альтернативной по отношению к христианству.
Неоязыческое движение начало развиваться также в странах восточной Европы (Украина, Латвия, Литва, Армения, Беларусь). В Латвии оно появилось в двадцатые годы, а его главным идеологом стал Эрнестс Брастыньш. Основные принципы латышского неоязычества определялись как диевтурибы (богопочитания). В тридцатые годы древние верования начали возрождаться в Армении по инициативе Гарегина Нжде. Армянскую нехристианскую религию он назвал „Цегакрон”. Возникновение неоязычества в этой стране связывается с армянско-азербайджанским конфликтом.
В Литве в шестидесятые годы возникла краеведческая организация „Ромува”. Главными деятелями литовского неоязыческого движения являются Йонас Тринкунас и Марцелюс Мартинаитис. В Украине с возрождением язычества связана личность Володымыра Шаяна, который в сороковые годы увлекся фольклором. Потом заметной стала деятельность Льва Силенко, основателя неоязыческой церкви РУНВіра, зарегистрированной в 1992 году. В половине девяностых годов возникла неоязыческая организация Об’єднання рідновірів України и журнал „Сварог”. Их лидером является Галина Лозко, которую зовут также волхвыней Зореславой. В последствии организационного и идеологического кризиса украинского неоязыческого движения возникла новая организация Родове Вогнище Рідної Православної Віри, возглавляемой Володымыром Куровским. В Беларуси неоязычество появилось только в девяностые годы ХХ века.
Возникновение неоязычества в России было в начале связано с творчеством
А. Блока, И. Стравинского и К. Рериха, а также с обнаружением „Велесовой книги”. Историю этого движения можно разделить на три основных этапа. Первый из них начался в семидесятые годы и характеризовался интересом  к дохристианским временам и мировоззрению. Главные идеологи того периода это: Н. Сперанский,
А. Рядинский, Г. Якутовский, А. Добровольский, В. Емельянов. Одним из первых заметных деятелей движения можно считать Анатолия Иванова, связанного с национально-патриотическим журналом „Вече”. Второй этап начался во времена Перестройки, когда появилась возможность открытого выражения своего мнения. Наблюдался рост численности неоязыческого движения и его участие в общественной жизни. В эти времена А. Белов разработал славянские боевые искусства (славяно-горицкую борьбу). Первое открытое неоязыческое „богослужение” состоялось в 1989 году по инициативе „Московской славяно-языческой общины”. В половине девяностых годов начался третий этап современного русского язычества. Идеологи пришли тогда к выводу, что для дальнейшего развития движение должно объединиться. Результатом усилий стало основание двух больших организаций: Союза Славянских Общин и Круга Языческой Традиции.

В неоязыческом движении мы можем различить два больших объединения: Союз Славянских Общин и Круг Языческой Традиции. Число всех организаций такого типа составляет около 30-40. Самыми популярными формами неоязыческого объединения являются: община и церковь. Идеологи таких организаций это, прежде всего люди с высшим техническим образованием, которые свободно относятся к историческим и филологическим вопросам.
Союз Славянских Общин возник в 1997 году по инициативе Калужской Славянской Общины, а ее лидером стал В. С. Казаков. Символом этого объединения является коловорот. Организация занимает важное место в неоязыческом движении.  Каждый год в Калуге собирается Всеславянское Вече, решающее возникшие проблемы. Главной задачей считается возрождение славянского мировоззрения. В состав организации входит семнадцать общин из России и других стран.
Другим большим объединением является Круг Языческой Традиции, который был основан в 2002 году в Москве. Кроме русских, КЯТ объединяет также религиозные организации стран СНГ и прибалтийских. Объединение имеет более демократичный характер, чем Союз Славянских Общин. Каждый член может активно участвовать в делах, касающихся организации. Круг Языческой Традиции стремится к возрождению славянских верований, традиции и мировоззрения, а также защищает права неоязыческих общин.
В результате объединения организаций Коляда и Вятичи в 1997 году возникла Коляда Вятичей. Самым известным идеологом этой общины является Велимир (Н. Сперанский). Организация борется за признание язычества традиционной верой в России. Коляда Вятичей участвует также в мировых конгрессах этнических религий.
В 1990 году была основана организация Союз Венедов, лидером которой стал Виктор Безверхий. В последствии наступившего раскола она разделилась на Союз Белых Венедов и Союз Золотых Венедов. Члены организации исповедуют „ведическое мировоззрение”, а ее основные принципы содержатся в документе „Ведическая концепция”. Политическая деятельность этой организации является не менее важной, чем религиозная.
В 1994 году была зарегистрирована Московская Славянская Языческая Община (МСЯО). Одним из ее основателей является Александр Белов (Селидор), а ее лидером стал Сергей Игнатов (Млад). МСЯО помогала в основании Круга Языческой Традиции и других общин. Главной задачей является возрождение религии предков и помощь новым общинам.
В 2001 году Велемудр, Мезгирь и Родослав основали организацию Круг Бера. Главной идеей этой общины стала возможность самореализации ее членов. Лидером стал Алексей Наговицын (Велемудр), кроме него другими важными лицами являются Бегтин Валериевич (Огнеяр) и Дмитрий Гаврилов (Иггельд).
В 2000 году возникла организация  Колесо Велеса. Интересно, что в этой общине нет лидера, у всех членов одни и те же права. Возникающие проблемы решаются на Вече. Члены Колеса Велеса участвуют в нескольких интернетовских проектах: Орден Велес, Школа Магии Велес, Сонник Велес.
В Калининграде в 2002 году была основана Община Сколотов, которую возглавил волхв Яромир. В. Голяков основал в Петербурге организацию Схорон еж словен. Одновременно, он является ее главным идеологом и создателем проекта Родобожие.
Развитие неоязыческого движения в России тесно связано с обнаружением „Велесовой книги”. Большинство ученых считает ее подделкой XIX или XX века. Однако, для неоязычников, верующих в ее подлинность, она является главным источником мировоззрения. Название „Велесова книга” - это условное определение для копий древних славянских текстов. Они возникли на основании деревянных дощечек, а их автором считается Юрия Миролюбова. Эти тексты содержали сведения о славянах и их предках с V в. до н.э. по IX в. н.э., а также информацию, не упомянутую ни в каких источниках.
„Велесову книгу” обнаружил в 1919 году полковник Белой гвардии Али Изенбек в курской области или в окрестностях Харькова. Потом он эмигрировал в Брюссель, где жил в одиночестве, но в 1924 году он познакомился с Миролюбовым. Когда показал ему дощечки, тот очень заинтересовался этим памятником и начал их переписывать. Во время II мировой войны, в 1941 году, ценные дощечки пропали, вероятно, навсегда. Остались только копии, которые сделал Миролюбов в течение пятнадцати лет работы и одна фотография. Их публиковали в журнале русских эмигрантов „Жар-Птица” в Сан-Франциско с 1957 по 1959 год. Его редактором являлся Александр Кур, ранее написавший статью на эту тему. На публикацию первый обратил внимание Сергей Лесной. Значительную часть „Велесовой книги” он поместил в своей Истории руссов в неизвращенном виде. В шестидесятые годы лингвист Л. Жуковская провела анализ фотографии и заявила, что это фальсификат. Публикацией „Велесовой книги” занимались также Николай Скрыпнык и Борыс Ребиндер. В девяностые годы значительную известность получили издания Александра Асова „Русские Веды” и „Мифы древних славян”.
Среди сторонников „Велесовой книги” более важным является ее значение для истории и культуры славян, чем доказательства, касающиеся подлинности этого памятника. Главным последователем оригинальности „Велесовой книги” можно признать упомянутого уже Асова. Его очередные издания все более не совпадают с версией Миролюбова. Отсутствие поддержки для подлинности „Велесовой книги” он объясняет идеологическими предпосылками, как борьбу патриотов с русофобами. Единственным сторонником, который старался найти научные доказательства ее подлинности, был Сергей Лесной. К другим последователям можно причислить Валерия Емельянова, Валерия Скурлатова, Игоря Кобзева, Юрия Бегунова, Дмитрия Жукова.
Среди неоязычников только Н. Сперанский не верит в подлинность „Велесовой книги”. Он считает, что ее автором является Миролюбов, который хотел обратить внимание людей на язычество. „Велесова книга” отличается от других памятников того времени дистанцией между богами и людьми, многими аналогиями с христианством, современным восприятием мира. В истории ее обнаружения противники заметили много неточностей. Неизвестно, почему Изенбек и Миролюбов не разрешили научных исследований загадочных дощечек и почему они были копированы. Некоторые ученые считают, что фальсификатором памятника мог быть коллекционер древних рукописей А. Сулакадзев, который жил в XIX веке. После его смерти, в оставшемся каталоге обнаружили эквивалент „Велесовой книги”. Исследователи обращают также внимание на язык памятника, в котором можно заметить многочисленные противоречия и повторения. К противникам можно причислить Л. Жуковскую, О. Творогова, Д. Лихачева, Б. Рыбакова. Независимо от споров, касающихся подлинности „Велесовой книги”, она сыграла большую роль в развитии неоязыческого движения.
Другим важным писанием для русских неоязычников считается „ВсеЯСветная Грамота”. Она возникла в семидесятые годы, а ее автором является Ананий Абрамов, называемый также Шубиным-Абрамовым. Он считает, что содержание „ВсеЯСветной Грамоты” передавали в его семье устно из поколения в поколение. В 1997 году Абрамов зарегистрировал Объединение „ВсеЯСветная Грамота”. Его последователи считают, что русские буквы стоит читать особым способом, потому что они не „плоские” а „пространственные”. Задачей этого писания является помощь славянам в борьбе с „ивритами” (т.е. евреями), которые изменили человечеству.

Неоязычники считают, что в их мировоззрении нет противоречий, но не могут договориться друг с другом. Основой их идеологии является индивидуальное самосовершенствование человека. Можно выделить несколько проектов, разработанных современными неоязыческими идеологами. Одним из них является ведизм, который в семидесятые годы стал официальным определением учения современных язычников. Это понятие использовал Виктор Безверхий, который считается первым петербургским язычником. Ведизм, по-другому, определяется как Здравомыслие и понимается, как „культ человечьего ума и знания”. Главным принципом ведического мировоззрения считается „диалектика”. Ее суть заключается в том, что все представления относительно богов и сверхъестественных явлений считаются бессмысленными. Русское православие Венеды понимают, как один из этапов развития славяно-арийского язычества.
Очень известным идеологом в неоязыческой среде является Алексей Добровольский (Доброслав). В 1999 году его провозгласили „Верховным Волхвом” Союза Славянских Общин из-за его профашистских взглядов. Свою общину он основал в деревне Весенево (кировской области), чем отличается от других представителей неоязычества. Добровольский назвал свое учение „русским национал-социализмом”. Самым важным божеством является для него Ярила-Солнце. Главной ценностью считает радость жизни здесь и теперь, которую противопоставляет христианской идее страдания. Его учение основано на фаллическом культе и обожествлении сил природы. Он подчеркивает значение мужского начала в природе. Несмотря на отрицательное отношение к христианству, Доброслав включает в свое учение некоторые христианские ценности.
Другим известным идеологом в неоязыческом движении является Николай Сперанский (Велимир). Его учение определяется, как религия спасения и заключается в бережном отношении человека к окружающей природе. Хотя отвергает христианство, как „семитскую идеологию”, однако поощряет „русское народное христианство”.
Родобожие является доктриной, придуманной В. Голяковым, лидером упомянутой общины Схорон еж словен. Основные принципы этого учения можно определить в трех пунктах: 1) Бог есть все; 2) Все есть Бог; 3) что есть, то есть. Голяков считает, что возрождение славянского вероисповедания возможно только благодаря наблюдению природы. В этой доктрине самыми важными понятиями являются Всебог, Триглав и „Подобный Завяз”.
Своего рода символом русского неоязычества стала славяно-горицкая борьба, называемая также „ратоборства”. Она является славянским боевым искусством, разработанным в восьмидесятые годы Александром Беловым (Селидором). Первые организации такого типа - это Национальный клуб древнерусских ратоборств и Всемирная лига славяно-горицкой борьбы. Славянские боевые искусства стали популярными не только в России, но и в других странах мира, проводятся также соревнования.
Несмотря на то, что русское неоязычество характеризуется большим эклектизмом мировоззренческой системы, можно найти также общие черты. Организация Pagan Federation определила три принципа, свойственных всем неоязыческим группам: 1) Любовь к природе; 2) Языческая этика: „делай что хочешь, но никого не обижай”; 3) Концепция Богини и Бога.

Возрождение язычества появилось как ответ на утрату национальной тождественности. Именно поэтому националистическая идея занимает особое место в неоязыческой идеологии. Среди современных язычников можно встретиться с разными националистическими настроениями, от более радикальных по умеренные.  Часть из них считает даже, что их движение является тождественным с национализмом. От других националистических направлений отличается тем, что отвергает ценности русского православия. Однако эта тенденция не касается всего неоязыческого движения, потому что некоторые сторонники древних верований ищут компромисса. Они считают его, напр., высшим проявлением ведизма (русского язычества) или „младшим братом” язычества.
Националистическая идея в русском неоязычестве связана с арийским мифом, который возник до II мировой войны. В России в семидесятые годы арийством заинтересовался Валерий Емельянов. Затем в I половине девяностых годов появилась концепция Северной Прародины (Гипербореи). Согласно этому мифу арийцы происходят с северного полюса, где в древние времена существовали хорошие условия для жизни. Потом они переселились на юг, куда принесли высокую культуру. Миф о Гиперборее показывает русских, как самое старое племя и основателей многих античных цивилизаций. Его характеристической чертой является отождествление предков русских с праиндоевропейцами. Последователями этой идеи являются также Валерий Демин и индолог Гусева. Концепция Полярной Цивилизации стала особенно важной после распада Советского Союза, потому что тогда Россия действительно обратилась в северную страну.
С арийской идеей тесно связана потребность обратиться против общего врага, которым неоязычники считают евреев и христианство. По их мнению, христианская религия была введена евреями для того, чтобы поработить все остальные народы. Это связано с идеей „международного сионизма”. Не менее важным является исторический миф. Он стал популярным во времена перестройки, когда официальную историю начали искусственно расширять. Самыми важными считаются дохристианские времена, называемые также „золотым веком”. После принятия христианства наступил его конец.
Отцом современного националистического движения в России некоторые считают В. Емельянова. Он является автором „Десионизации”, которая среди многих националистов считается культовым произведением. Книга показывает борьбу евреев против человечества за мировое господство. В 1986 году он основал организацию Всемирный Антисионский и Антимасонский Фронт „Память”. Ученик Емельянова, редактор газеты „Русские ведомости”, Виктор Корчагин основал в 1990 году Русскую Партию России. Ее программа определяла христианство как религию рабов. Одновременно, поощрялось распространение православия рядом с русским язычеством. Из-за радикальных взглядов Корчагина в партии наблюдалось несколько расколов.
Последователем антихристианской и антисемитской деятельности Емельянова и Корчагина является Александр Аратов. По его инициативе, в 1994 году возникло издательство „Русская правда”, занимающиеся публикацией расистских книг и статей. Аратов пробовал также основать партию Русское Народное Освободительное Движение. В 1996 году возникла Русская трудовая партия России, в которой православие и язычество признавались традиционными, русскими исповеданиями.
В том же году Илья Лазаренко основал Церковь Нави (Священную Церковь Белой Расы), которая является неоязыческой сектой. Ее главным идеологом считается Руслан Воронцов (Ворон), который распространяет культ белой расы и ненависть
к христианству.

Очень сложно восстановить общую религиозную систему древних славян, потому что нет письменных источников, касающихся того времени. Таким образом современные язычники своеобразно относятся к древней мифологии и почитают разные божества. С подобной проблемой сталкивались раньше и западные неоязычники. Такое явление они оправдывают тем, что у каждого славянского племени существовали собственные верования.
Большинство неоязычников почитает Рода, как свое верховное божество. Оно является одним из самых загадочных богов в славянском пантеоне, потому что многие исследователи вообще о нем не упоминают. Рода определяют либо как вселенную, либо как силы ее олицетворяющие. Однако часть источников на эту тему не придает ему такого значения и представляет как мелкое семейное божество. Рода сопровождают рожаницы, которые являются духами или феями, связанными с жизнью и судьбой человека, но также с полем и урожаем. Они появляются при рождении ребенка в количестве двух или трех. Тогда определяют его будущее, а отмена их решений считается невозможной.
К верховному пантеону следует причислить также Перуна и Велеса. Это два божества, которых обычно противопоставляют друг другу. Перун - это бог грозы, молний и громов. Его считали покровителем суверенной власти и княжеской дружины, которая давала ему клятву. В отличие от Перуна Велес считался божеством всей Руси. Его называли „скотым богом”, потому что следил за пасущимися стадами, защищая их от волков и собак. Скот в древние времена обозначал богатство и обилие. Велес являлся также покровителем мира умерших (Нави), волхвов, поэзии и искусства. Все сферы действия Велеса, хотя кажутся разными, связаны друг с другом. Одним с основных в славянской мифологии является „грозовой миф”, который касается именно Перуна и Велеса как противников. Он символизирует вечную борьбу добра и зла, мира духовного и материального.
Благодаря „Велесовой книге” среди неоязычников известной является идея трех миров – Нави, Прави и Яви. Правь обозначает силы природы и некое общее правило, благодаря которому существует мир. Явь это определение действительности, мира людей. Это „светлая сила”, противопоставление Нави, которая считается „темной силой” и сферой умерших. После смерти человек попадает в один с этих миров. Некоторые неоязычники верят в перевоплощение, но мнения по этому вопросу различны. Иногда концепцию Прави, Яви и Нави связывают с идеей Космического дерева как представления вселенной. Определенной части этого дерева соответствует один из миров. В его корнях находилась Навь, ствол являлся эквивалентом Яви, а крона являлась сферой Прави.
Древние славяне воспринимали окружающий мир как ряд противопоставлений. Один из элементов являлся положительным, второй – отрицательным. Основные оппозиции это счастье–несчастье, вода–огонь, небо-земля, близкий–далекий, восток–запад, север–юг, день–ночь, лето–зима, жизнь–смерть, мужское–женское, солнце-месяц и другие.
Наиболее долго сохранились сведения, касающиеся демонологии, потому что ее искоренение оказалось чрезвычайно трудной задачей. Эта часть славянской мифологии охватывает представления о существах низшего ряда. Можно выделить напр. домашних духов, полевых духов, леших, водяных, русалок. Водяной воспринимался как дух, несущий вред человеку. Считалось, что он топил неосторожных людей и портил мельницы. Также русалки причислялись к существам вредоносным. Они могли чаровать мужчин своей красотой, защекотать их до смерти, воровать детей. Леший мог быть как хороший, так и плохой. Хотя он никого не убивал, однако являлся причиной того, что люди блудили по лесу. Домовой являлся символом удачи или несчастья данного дома, влиял на его успех. Он помогал в хозяйстве, предупреждал об опасности. Несмотря на многолетнее влияние христианства, сохраненные остатки демонологии можно наблюдать до сих пор.

Данная работа не исчерпывает, конечно, темы русского неоязычества. Наконец, я хотела бы сосредоточиться на дохристианских традициях в русской рок-музыке, особенно в стиле паган-металл. В этой музыке очень важную роль играют тексты, касающиеся древних верований и великого дохристианского прошлого. Среди команд такого типа можно назвать Всполох, Аркону, Алконост, Pagan Reign, Сваргу и другие. Публикацией информации на эту тему занимается журнал „Тяжелый марш” и интернетовский сайт Северное Вече.
Одной из таких команд является Всполох, группа основана в 2004 году в уральском городке Тугулым. Ее составляют Велемудр, Добронрав, Лютобор
и Стрибор, которые являются также членами неоязыческой общины Триглавие. Свою историю имеет уже группа Алконост, возникшая в 1995 году в местности Набережные Челны. В том же году в Твери была основана команда Pagan Reign. В 2002 году в Москве возникла команда Аркона. С ее деятельностью тесно связано лицо вокалистки Маши „Scream”, которая является автором большинства текстов и музыки. Группа получила известность не только в России, но и в других странах. Кроме того, существуют еще другие языческие команды: Коловрат, Северные врата, Вандал, Волколак, Темнозорь, Боянов Гимн, Колояр, а за границей Чур, Камаедзіца, Burzum и Bathory.

Opracowanie: Racibora Wielkopolanka


 
stat4u
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego